Wat maak jy daar?
Leer elke maand iets oor gereedskap, tegnieke of hoe om iets te maak.
Uitgawe 1 – Januarie 2026
Beitels
Beitels is reeds duisende jare gelede gebruik om erts uit myne te kap, om hout af te werk, hout op ’n draaibank te vorm, om voeë in planke te kap, om klippe te kap en om beelde mee uit sagte klip soos marmer te beitel. Mens kry dus verskillende beitels vir verskillende take.
Steenbeitels of koudbeitels word gebruik om gate in klippe te kap of om klippe, sement of beton weg te kap. Dit kan ook gebruik word om skakels van ‘n ketting, of ‘n slot, of ‘n geroeste bout af te kap.
Baksteenbeitels of bouersbeitels het ‘n breë snyvlak waarmee ‘n baksteen kleiner gekap of in twee gedeel kan word. Dit word ook gebruik om beton te sny en oortollige sement op bouserk weg te kap.
Houtbeitels:
Steekbeitelshet ’n breë reguit lem en word meeste in houtwerk gebruik vir die afsteek en verwydering van hout. Dit is dikwels die eerste beitel wat op die werkstuk gebruik word. Mens gebruik ’n hout- of rubberhamer om ’n kapbeitel te slaan.
Skilbeitelsword onder meer gebruik vir die uitsteek van swaelstertvoeë. Die skuins kante laat mens toe om die beitel teen ’n hoek te kantel. Mens gebruik ’n hout- of rubberhamer om ’n skilbeitel te slaan.
Gutsbeitels se lem is geutvormig en word gebruik om hout in repe te verwyder om ’n holte in die werkstuk te maak. Mens gebruik ’n hout- of rubberhamer om ‘n gutsbeitel te slaan.
Kapbeitels word gebruik om gate in die werkstuk te vorm en vir die afsteek van oortollige hout. Mens gebruik ’n hout- of rubberhamer om ’n kapbeitel te slaan.
Kerfbeitelshet dieselfde vorms as groter houtbeitels maar is net heelwat kleiner. Die kerfwerk word meestal met drukking van die hand uitgevoer.
Draaibankbeitels word gebruik om hout op ’n draaibank af te werk. Daar sal ’n spesiale artikel oor die draaibank en die verskillende beitels se funksies later in Beiteltjie verskyn.
Hierdie skaakstuk is op ’n draaibank gemaak.
Die onderdele van ’n beitel
Uitgawe 2 – Februarie 2026
Bliklantern
Bliklanterns soos hierdie was deur die Voortrekkers gemaak en gebruik. ‘n Lantern laat genoeg lig deur om ‘n area te verlig maar beskerm die vlammetjie teen wind en reën wat dit kan uitdoof. In die verlede was daar baie handige mense wat ‘n bliklantern soos die een in die foto van stukkies metaalplaat of ou blikke kon maak. Daarvoor moet mens egter gereedskap soos ‘n blikskêr, hamertjie, skroewedraaier, ensovoorts he.
Jy kan egter jou eie bliklantern van ‘n leë blik te maak as jy weet hoe. Al is ons lanterntjie nie so kompleks soos die Voortrekkers se lantern met die dakkie en deurtjie met skarniere nie, kan dit steeds oulik en mooi wees.
Jy sal die volgende gereedskap nodig he: ‘n leë blik, hamer, spyker en ‘n vrieshokkie in ‘n yskas (wat die Voortrekkers natuurlik nie gehad het nie).
Wat jy moet doen:
Stap 1: Kry ‘n leë blik. Stap 2: Maak die blik vol water en laat dit vir ‘n dag in die vrieskas om kliphard te vries.
Stap 3: Haal die blikkie met ys uit die vrieshokkie en teken patrone op die kante.
Stap 4: Kap gaatjies al lang die strepe van jou patroon.
Stap 5: Gooi die laaste ys wat nog nie gesmelt het uit jou blikkie en laat dit droog word.
Stap 6: Sit ‘n kers in die blik en wag dat dit moet nag word voor jy dit aansteek.
Wenke:
Jy kan ‘n klein skroewedraaier gebruik om plat, langwerpige gaatjies in die blik te kap, soos dié van die Voortrekkerlantern.
Pasop – die gaatjies se rande, wat na binne wys is skerp en kan jou krap wanneer jy die kers insit (trouens, dit is hoe mense in die ou tyd raspers gemaak uit ‘n blikplaat gemaak het).
Gebruik ‘n kort, plat kersie eerder as ‘n langer kersie, want die lang kersie sal meer geneig wees om binne die blik om te val.
Werk op ‘n skinkbord, of buite, of beter selfs op ‘n handdoek buite want die ys gaan mettertyd begin smelt en mors waar jy werk.
Jy kan bo, naby die rand, twee gaatjies weerskante van die blikkie inkap waar jy met ‘n stukkie draad ‘n handvatsel kan maak om jou lantern iewers buite op te hang. Pasop – hierdie handvatsel wat reg bo die vlammetjie gaan wees, gaan baie baie warm word en jou brand as jy daaraan vat.
Jy kan natuurlik enige ontwerp soos die buitelyn van blomme, diere of selfs jou naam vir die gaatjies op jou lantern gebruik. Stuur vir my ‘n foto van jou lantern.
Waarskuwing:
Vuurhoutjies, aanstekers, kerse en lanterns is gevaarlik. Moenie jou lantern binneshuis of naby brandbare of plofbare middels gebruik nie, en moenie jou lantern sonder ouerlike toesig gebruik nie
Uitgawe 3 – Maart 2026
Maak ‘n Britse blokhuis
Maak ‘n Britse blokhuis
Toe ek so agt jaar en my broer ses jaar oud was, het ons pa vir ons elkeen ‘n stel gereedskap vir Kersfees gegee. Dit was een van die beste Kersfese ooit. Ek het nog steeds die hamer, rugsagie, figuursaag, maatband en tang wat hy vir my toentertyd gegee het, dis moontlik dat ek nog die skroewedraaier het, maar dit het intussen tussen al my ander skroewedraaiers verdwyn en natuurlik is die 500 g (een pond) 25 mm spykers al lankal opgebruik.
Aan die een kant het my pa dit uit selfbehoud gedoen, want ek en my broer het so dikwels en aanmekaar sy gereedskap geleen om goed te maak, dat hy nie sy hamer, saag, tang of maatband kon kry wanneer hy dit nodig gehad het nie. Aan die ander kant het hy my en my broer bemagtig om alles en enigiets te kon maak en bou.
So het ek self vir kinders van kleins af gereedskap as Kersfees- en verjaarsdaggeskenke gegee – en met hulle tyd spandeer deur om speelgoed te bou en so speel-speel hulle geleer om met gereedskap te werk en ook dat mens bykans enigiets kan maak as jy regtig wil en hard genoeg werk. Dit is die naaste wat ek kan kom aan die staaltjie van die man eerder as om elke dag vis vir ‘n honger man te gee, hom te leer om vis te vang wat hom vir die res van sy lewe sal voed.
‘n Gereedskaptrommel met ‘n hamer, sagie, tang, rasper, vyl, skroewedraaiers, haakshoek en maatband is ‘n goeie plek om te begin. Later kan mens ‘n handboor (die tipe wat mens met die hand draai), pyptang en blikskêr byvoeg. So ‘n gereedskaptrommel moet ook ‘n verskeidenheid klein spykers, binddraad, gom en lyn hê. Dit is ook wonderlik as mens ‘n pa, oupa of oom het wat houtwerk doen en die afvalplankies eenkant vir die kind hou om te kan gebruik.
Meeste van die speelgoed wat ons in Beiteltjie oor gesels, sal jy, al is jy nog klein, met hierdie gereedskap kan maak.
Gereedskap en die vermoë om dit te gebruik ontsluit ‘n wonderwêreld van spel, ontwikkeling van vaardighede en bemagtiging. ‘n Kind moet allerlei speelgoed met hierdie gereedskap kan maak vanaf bootjies, vlieërs, karrietjies, huisies, kissies, kassies, toktokkies tot draadfiguurtjies. Dit is maar waar dit begin, want later kom die poppekas, boomhuis en kaskar.
Die maak van ‘n speelding ontwikkel die groot en klein motoriese funksies van die kind, leer die kind om te beplan en probleme op te los en ontwikkel so die uitvoerende funksionering en uitgestelde beloning-bedrading van die brein, wat presies teenoorgestelde gedrag is as wat in die dopamien-verslaafde brein van die skermkind, wat onmiddelike bevrediging verwag, gebeur.
Daar is niks lekkerder as om jou eie speelgoed te bou nie – eers die beplanning, dan die harde werk, dan die uittoets om te sien of dit werk, die uitsortering van probleme en verfyning van die produk, en uiteindelik die spel en die trots wat daarmee gepaard gaan dat jy dit self gemaak het.
Uitgawe 4 – April 2026
WAT MAAK JY DAAR?
Van stomp tot plank
Tipes hout
Alle houtsoorte is nie geskik vir houtwerk nie. Die geskiktheid van hout word deur die vog, hars en olieinhoud, die hardheid van die hout en die grein van die hout bepaal.
Daar is loofbome se hout wat allerweë as hardehout bekend staan en naaldbome se hout wat as sagtehout bekend staan. Die verskil in kenmerke, werkbaarheid, beskikbaarheid en bekostigbaarheid bepaal waarvoor hierdie twee tipes hout aangewend word.
Naaldbome se hout, wat ook goedkoper, beskikbaarder en makliker bewerkbaar as loofblaarbome se hout is, word vir konstruksiewerk as steiers, dakkappe, daklatte, plafonlatte, vloerbalke, dekplanke, houtheinings, ens. gebruik, maar ook vir goedkoop meubels, verpakking en papier gebruik. In Suid-Afrika is dennehout die goedkoopste en beskikbaarste naaldboomhout wat gebruik word.
Loofblaarbome se hout word vir meubels, deure en deur- en vensterrame gebruik. In Suid-Afrika is meranti die populêre keuse weens die beskikbaarheid en relatiewe bekostigbaarheid, gemeet teen ander loofblaarhout. Inheemse loofblaarhout sluit in: stinkhout, tambotie en kiaat. Uitheemse loofblaarhout wat hier beskikbaar is sluit in: embuia, beuke, mahonie, eik en essenhout.
Opsaag van stompe in planke
Boomstompe word hoofsaaklik op vier maniere in planke opgesaag. Elke snit se planke het sekere kenmerke wat dit geskik vir sekere gebruike maak en wat die bekostigbaarheid daarvan bepaal.
Dwarssaagmetode:
Voordele:
Maklikste, vinnigste en goedkoopste manier van die opsaag van ‘n stomp met bandsae.
Planke is maksimum breedte.
Lewer die meeste hout met die minste vermorsing.
Droog maklik
Nadele:
Planke wat nie die kern van die stomp insluit nie trek maklik krom.
Sommige planke bevat slegs splinthout.
Die kante van die planke is oneweredig en is met bas bedek. Dit noodsaak bykomstige snitte om reghoekige balke te vervaardig.
Fyn barsies vorm tydens die uitdrogingproses
Vierkantsaagmetode:
Voordele:
Tweede minste vermorsing van hout, naas dwarssaagmetode.
Die planke se sye is eweredig en basvry.
Nadele:
Die stomp moet dikwels gedraai word, baie meer hantering van die stomp vind plaas en word dit dus ‘n duurder metode as die dwarssaagmetode.
Die planke is nie maksimum breedte van die stomp nie.
Sommige planke bevat slegs splinthout.
Meer oneweredige krimping.
Kwartsaagmetode:
Voordele:
Planke het ewewydige jaarringe wat dit sterker maak en meer bestand teen verwering maak.
Minder geneig om krom te trek en daar is minder inkrimping tydens uitdroging.
Geen oppervlakbarste tydens uitdroging
Nadele:
Duur metode omdat daar meer hantering is en omdat daar baie hout verkwis word
Rifsaagmetode:
Voordele:
Planke het ewewydige jaaringe wat dit sterker maak en meer bestand maak teen verwering.
Minder geneig om krom te trek en daar is minder inkrimping tydens uitdroging
Nadele:
Heel duurste metode omdat daar meer hantering as met enige ander snit is en dat die meeste vermorsing van hout met hierdie saagmetode plaasvind.
Die verskillende saagtegnieke word op verskillende houttipes gebruik. Goedkoop hout soos dennehout wat vir konstuksiewerk gebruik word, word meestal met die deursaagmetode of vierkantsaagmetode opgesaag. In die geval van duur loofblaarhout, wat vir hoë-kwaliteit meubels gebruik word, en vir hout wat teen verwering bestand moet wees soos vloerplanke en trappe, word die kwartsaag en rifsaagmetodes gebruik.
Tydens die drogingsproses is die planke wat met deursaag en vierkantsaag metodes gesaag is, en die katedraal-tipe jaarringpatroon het, meer geneig om krom te trek as die planke met ewewydige jaaringe wat met die rifsaagmetode en die kwartsaagmetode vervaardig is.
Volgende keer as jy planke uitsoek sal jy na die jaarringe van die kort kant van die plank kan kyk om die regte plank vir die regte doel uit te kry. Oor die algemeen is ‘n goeie riglyn om te kyk hoe reguit die plank is, hoe swaar die plankis en hoeveel jaarringe dit het. Hoe meer jaarringe ‘n plank het, hoe digter is dit en hoe swaarder weeg dit. ‘n Plank wat met die dwarsaag- of die vierkantsaagmetode deur die middel van die stomp gesny is, het al die kenmerke van ‘n plank wat met die kwartsaag- of die rifsaagmetode gesny is en is dus reguiter en sterker as die ander wat verder weg van die middel gesaag is, maar kos net soveel as die swakker krom plank.
Uitgawe 5 – Mei 2026
WAT MAAK JY DAAR?
Hamers
Hierdie kalbasvormige, tot 8 kg swaar klippe, was meer as 3 500 jaar gelede gebruik om ‘n gouddraende kwartsaar in Egipte uit te myn. Dit is belangrik om te onthou dat talle standbeelde soos die moai – die reuse klipstandbeelde op Paaseiland, die geboue en tempels van die Asteke en Inkas, rituele monumente soos Stonehenge, alles met kliphamers gemaak was. Hierdie kulture het nie metaalinstrumente gehad om mee te bou nie.
Na die ontdekking van metaal en hoe om metaal te giet en te verwerk, het metaalhamers ontstaan. Daar was egter nog nut vir houthamers en mettertyd het selfs rubber en plastiekhamers ontstaan.
Hierdie koper hamerbyl (hamer een kant en byl aan die ander kant) was ongeveer 7500 jaar gelede in Serbië gebruik. Dit is die oudste metaalhamer bekend.
Uiteindelik was daar baie tipes hamers vir talle verskillende bedrywe. Ek gaan hieronder net 12 noem wat algemeen bekend is en wat mens in winkels kan koop en wat mens allerdaags gebruik. Ander gespesialiseerde hamers soos die paneelklopperhamer, raammakershamer, gereedskapsmakerhamer, meganiese kraghamer wat smede gebruik, vleishamer, stemhamer waarmee klaviere gestem word, krygshamer waarmee krygers in die ou tyd mekaar mee gemoker het, ensovoorts is nie instrumente wat mense sommer algemeen teëkom of vir hout, metaal-, of bouwerk gebruik nie en dus gaan ek dit nie hier bespreek nie.
Klouhamer
Dit is die hamer wat mees algemeen gebruik word en elke gereedskapstrommel moet een in hê. Hierdie nuttige hamer kan vir amper enige doel aangewend word, maar word mees algemeen vir houtwerk gebruik. Die gesplete krom deel agter word gebruik om spykers mee uit te trek.
Blokhamer
Hierdie hamer is van hout gemaak en word veral in houtwerk gebruik om kapbeitels te slaan, of om hout te slaan om tappe of voeë in te slaan.
Dwarspenhamer
Hierdie hamertjie is met ‘n plat kop aan een kant toegerus en ‘n dwarspen aan die ander kant. Dit word gebruik om klein spykers soos paneelspykers in te slaan. Die dwarspen kan maklik tussen die vingers, wat die spykertjie vashou, bykom. Hierdie hamertjie word ook soms vir fyn werk gebruik soos om klein tappe en voeë in te slaan wanneer die houtwerk te klein is vir die blokhamer.
Bolpenhamer
Hierdie hamer word algemeen deur metaalwerkers gebruik om metaal te vorm. Die bol word gebruik om rondings te vorm en die plat gedeelte om die metaal plat te slaan. Dit word ook vir die omklink van klinknaels gebruik.
Bikhamer
‘n Bikhamer (nie blikhamer nie) word gebruik om die slak wat op ‘n sweislas vorm, wanneer mens sweis, af te kap.
Bankhamer en ander smeehamers
Smede gebruik baie vorms en tipes hamers vir verskillende toepassings, en die beste van als is dat hulle dikwels sommer hul eie hamers maak omdat hulle kan. Een van die mees algemene hamers wat met smeewerk gebruik word is egter die bankhamer. Die plat kant word gebruik om warm yster mee plat te slaan, terwyl die skerp beitelkant gebruik word om kepe in die sagte yster te slaan of om ‘n stuk yster af te kap.
Baksteenhamer
Hierdie hamer is met ‘n plat hamerkop aan die een kant en ‘n beitel aan die ander kant toegerus. Mens gebruik ‘n baksteenhamer om bakstene in twee of meer stukke te verdeel.
Rubberhamer
Rubberhamers word gebruik vir werk waar ‘n metaalhamer die werkstuk sal beskadig. Dit word algemeen gebruik om beitels te kap en om teëls gelyk te tik wanneer mens teëls lê.
Daar is ook plastiekhamers wat vir dieselfde doel aangewend word en amper dieselfde lyk.
Voorhamer
(Nederlands: mokerhamer, klophamer of vuisthamer)
Hierdie swaar (1-2 kg) hamers word in bouwerk en smeewerk gebruik om koubeitels te slaan. Dit word ook gebruik om bouwerk af te breek of wîe in te slaan. Dit word met een hand gebruik.
Sloophamer of groot voorhamer
Hierdie swaar (5 tot 8 kg) langsteel (tot 1 m lank) hamer word vir sloopwerk gebruik. Dit word met twee hande geswaai om mure en beton op te breek.
Voeghamer
Die voeghamer het een keep aan die een kant en ‘n plat kop aan die ander kant, of ‘n keep aan elke kant van die kop (soos in die foto hiernaas) waarin mens ‘n metaalkam van ‘n sagter metaal soos brons indruk. Hierdie kamme word verwyder en vervang wanneer die tande stomp word. Dit word gebruik om kepe in pleister of sement te kap of ou teëls af te kap voor teëlgom opgesmeer word en nuwe teëls gelê word. Die kepe sorg dat die teëlgom vasklouplek het.
Geologiese hamer
Ek weet dat hierdie tipe hamer nie orals beskikbaar is nie en meeste mense nie een het nie, maar aangesien dit die hamer is waarmee ek fossiele opgegrawe het, en ek sentimenteel daaroor voel, bespreek ek dit hier.
Prospekteerders, geoloë en paleontoloë gebruik algemeen hierdie hamer met sy plat kop aan die een kant en ‘n pik aan die ander kant om klip oop te kap. Prospekteerders en geoloë moet dikwels klip oopkap om die natuurlike kleur en tekstuur van die klip onder die verweerde buitenste laag te kan sien, om die gesteentetipe te identifiseer. Paleontoloë gebruik hierdie hamer om klip, wat ‘n fossiel bedek, weg te kap.
Uitgawe 6 – Junie 2026
WAT MAAK JY DAAR?
’n Sonwyser op jou muur
Sonwysers is al vir duisende jare gebruik om die tyd, maar ook die seisoene en trouens die jaar te bepaal.
Daar is verskeie sonwysers in Suid-Afrika, waarvan van die oudstes by die Kasteel in Kaapstad gesien kan word.
‘n Sonwyser is ‘n baie oudtydse maar baie effektiewe instrument wat verbasend akkuraat is, as mens dit reg maak en korrek installeer.
Die eerste ding wat jou sal opval as jy na die twee sonwysers hier langsaan kyk is dat hulle verskillend lyk. Die rede hiervoor is dat die mure waarop hulle geplaas is nie een heeltemal Noord gebou is nie. As jou muur presies reghoekig met Ware Noord gebou is, sal die sonwyser simmetries wees.
Die wyser self, word die gnomon genoem. Dit is ‘n Griekse woord wat ons net so oorgeneem het.
Mens kan enigiets gebruik wat ‘n skaduwee gooi om die tyd te bepaal, maar die plaat wat die ure aanwys sal dan groot en skeef wees en die syfers sal ver uitmekaar wees. As jy ‘n netjiese sonwyser wil he, waar jy met een oogopslag kan sien hoe laat dit is, moet jou gnomon parallel aan die Aarde se as wees.
Die foto hieronder wys vir jou hoe jy vier verskillende sonwysers kan maak – een met ‘n vertikale wyser, ‘n poolwyser, ‘n ekwatoriale wyser en een met ‘n horisontale wyser. Die poolwyser sal op sy beste in Alaska of Antarktika werk, waar die son vir sekere tye van die jaar nooit ondergaan nie en regom die aarde volgens die waarnemer se perspektief draai. Noord Alaska en Svalbard Eiland, en Siberië en die Noorde van Kanada, gaan die son nooit onder in die somermaande nie, net soos wat die son in die Suidelike Halfrond se somer nooit ondergaan in Antarktika nie. Dan kry mens natuurlik die teenoorgestelde – hierdie poolgebiede is on die winter vir maande in duisternis gehul en dan sal ‘n sonwyser mos glad nie nuttig wees nie.
In hierdie projek maak ons ‘n vertikale sonwyser wat teen ‘n muur geplaas word. In ‘n latere uitgawe van Beiteltjie sal ek julle wys hoe mens ‘n horisontale en ekwatoriale sonwyser maak.
Die foto wys jou hoe die gnomon (die stokkie met die rooi spiraal om) werk en hoe die gonomon se oriëntasie belangrik is vir enige tipe sonwyser wat jy wil maak. Die plate met die syfers se oriëntasie verander, maar die gnomon bly op dieselfde hoek. Die breedtegraad waar die sonwyser opgestel word, bepaal die hoek van die gnomon. Onthou dat die opplervlakte van die aarde rond is en dus van breedtegraad tot breedtegraad verander, terwyl die as van die aarde op dieselfde plek bly. Dit is dus belangrik om uit te vind wat die breedtegraad is waar jy bly voordat jy jou sonwyser maak. Op die ewenaar sal die gnomon horisontaal wees en op die pole sal dit 90° regop staan.
Die breedtegraad waar ek bly is 25,6°. Die staalpen is op daardie hoek aan die voetplaat vasgesweis. Jy kan enigiets vir ‘n gnomon gebruik – ‘n plank of stuk karton wat op die hoek van jou breedtegraad gesaag of gesny is, sal ook werk. As jy dit van staal maak is dit egter permanent en sal die wind en weer trotseer. Nadat jy die gnomon waterpas aan die muur vasgemaak het, moet jy elke uur ‘n kolletjie maak waar die gnomon se punt se skaduwee val.
My sonwyser is in ‘n binnehof en die huis se skaduwee val in die middel van die winter in die namiddag op die sonwyser en dus is my sonwyser net tot vier uur in die middag gemerk. Dieselfde geld vir die oggend, die son skyn eers in die binnehof in teen 8:00 in die oggend. Ek het my gnomon in die middel van die winter opgesit (21 Junie) en dus is die skaduwees die kortste wat dit sal kan wees.
Wanneer die son hoër teen die hemelruim deur die loop van die jaar tot en met Somersonwend (21 Desember) klim, sal die son vroeër opkom, en later sak en die skaduwees teen die muur sal ook langer word. Ek hoop om dan nog ure te kan byvoeg wanneer dit gebeur. Ek gaan regdeur die jaar merkies maak teen die muur soos wat die hoek van die son verander.
Die vierledige sonwyser in die foto en die een hierlangsaan is vir die noordelike halfrond gemaak en dus lees die syfers in volgorde van links na regs, soos wat mens in die Westerse Wêreld lees.
Kyk nou weer na die sonwyser in Kaapstad en my sonwyser – die syfers lees dan van regs na links! Dit is omdat daardie sonwysers in die suidelike halfrond is. Dit is eenvoudig om te verstaan hoe dit werk as jy bietjie konsentreer.
Alle skaduwees in sonlig in die noordelike halfrond, noord van die Kreefskeerkring sal noord val, net soos wat alle skaduwees in sonlig in die suidelike halfrond, suid van die Steenbokskeerkring suid sal val. Dus sal alle sonwysers in die noordelike halfrond met skaduwees van sonlig suid van die waarnemer werk. Die waarnemer moet dus noord kyk met die sonwyser voor hom. Die son sal dus in die ooste, aan die waarnemer se regterkant oprys, wat ‘n skaduwee na links op die sonwyser sal werp. Deur die dag sal die son dus oor die kop van die waarnemer na LINKS beweeg tot dit aan sy linkerkant in die weste sak. Die skaduwees op die sonwyser sal dus van links na regs beweeg – met ander woorde soos op ‘n horlosie! En daar het jy dit – dit is hoekom horlosies kloksgewys beweeg en nie anti-kloksgewys nie – bloot omdat mense in die Noordelike Halfrond gewoond was daaraan om tyd van links na regs op sonwysers te lees. As horlosies in die Suidelike Halfrond ontdek was, sou dit andersom gewerk het.
Net om op te som: aangesien sonhorlosies in die Suidelike Halfrond met skaduwees werk wat na die suide val, met die son wat in die lug noord, agter die waarnemer is, sal die son in die oggend links van die waarnemer opkom en REGS oor sy kop na die weste beweeg waar dit aan die regterkant van die waarnemer sal sak. Die skaduwees loop van regs na links deur die dag op die sonwyser en die nommers is dus agterstevoor genommer in vergeleke met sonwysers van die noordelike halfrond.
Uitgawe 7 – Julie 2026
WAT MAAK JY DAAR?
‘n Sonoond
‘n Sonoond is maklik om te bou en as jy dit reg gebruik, kan jy ‘n fortuin spaar deur om nie elektrisiteit of gas te gebruik om jou kos te maak nie.
Daarbenewens is sonoonde baie veiliger as ander stowe en oonde omdat jy nie vlamme of baie warm elemente of plate het nie en dus kan mens nie die huis per abuis afbrand nie. Maar passop – op ‘n sonnige dag sal die die kos in ‘n sonoond ‘n temperatuur van tussen 70°C en 120°C (afhangende van die tyd van die dag en die maand – wat die hoek van die son bepaal) bereik en dus kan jy nog steeds brand!
Ek het hierdie sonoond uit 18mm dik gelamineerde hout gemaak. Mens kan eintlik enige tipe hout, planke, bord en selfs kartondose gebruik om ‘n sonoond te maak. Die geheim van die sonoond is die skuins weerkaatsende panele aan die binnekant wat teen sulke hoeke opgestel moet word dat die son vanaf verskeie vlakke na die pot in die middel weerkaats.
Jy kan gerus nog verbeterings aanbring soos om insulasie soos ou komberse, katoen of lappe in die ruimtes tussen die weerkaatsende panele en die kas in te druk. Insulasie sal die hitte beter binnehou en die pot vinniger verhit en vir langer warm hou.
‘n Swart plaat op plat pan onder die pot sal ook help om hitte na die pot oor te dra.
Dit is belangrik om ‘n swart pot in ‘n sonoond te gebruik. Swart oppervlaktes absorbeer die meeste sonhitte en word warm genoeg om mee te kook. Jy kan gietysterpotte gebruik maar dit neem langer om op te warm as ‘n emaljepot. Dit is net moeilik, maar nie onmoontlik om swart emaljepotte op te spoor nie. Die dunwandige swart emaljepot gelei die hitte vinniger na binne om die inhoud in die pot te verhit. Anders as met ‘n pot op ‘n plaat van ‘n gewone stoof word die deksel van die pot wat jy in die sonoond gebruik, warmer as die boom van die pot.
Weens die laer temperatuur in die sonoond as in ‘n gewone oond, is die kooktyd vir ‘n pot kerrie of ‘n potjie 3-4 ure. Jy moet dus jou kos in die oond teen 10:00 te hê as jy 13:00-14:00 wil eet.