Beiteltjie – Jaargang 1 – Volume 5
Wat is Beiteltjie.
Beiteltjie is ‘n gratis aanlyn tydskif spesiaal vir die Afrikaanse kind.
Elke maand is daar nuwe stories, resepte, blokraaisels, interesante feite van ons verlede, doen-dit-self projekte en vele meer.
In hierdie uitgawe:
Alles oor goud
Wat is spesiaal aan grond?
Hoe kan mens ‘n stukkie gebrande hout teken?
Maak jou eie mynskagtoring
Vind alles uit oor hamers
Kom maak ‘n woer-woer
Hoe maak mens melkkos?
en nog baie meer…
Inhoud:
Rympies: Trippe trappe trone en Wielie wielie walie
Ontdek: Die storie van goud, Deel 1
Hoesê? Woorde en Uitdrukkings
Die Knoffels – Oupa se skat
Storie: Sias en Mias Hoofstuk 5: Moleste met die ouderling
Blokraai
Bak en Brou: Leer om melkkos te maak
Wat maak jy daar? Hamers
Toeka se tyd: Goudmyne
Knip en plak: Bou jou eie mynskagtoring
Uit die tuin: Grond – die ware skat
Kuns en kunsvlyt: Teken met houtskool
Kom speel saam: Maak jou eie woer-woer
Raaisel van die twee tonnels
Brief aan die ouers: Leesontwikkeling
Volgende maand
____________________________________
Redakteur: Prof. Francois Durand
Medewerker: Ben Raubenheimer
Kontak ons by: beiteltjie@yahoo.com
Rympie
TRIPPE TRAPPE TRONE
Trippe trappe trone,
die varkies in die bone,
die koeitjies in die klawer,
die perdjies in die hawer,
die gansies op die groene gras,
eendjies in die waterplas,
ek wens dat kindjie groter was
om al die diertjies op te pas.
WIELIE WIELIE WALIE
Wielie wielie walie
die apie ry op ‘n balie
tjoef tjaf daar val hy af
wielie wielie walie.
Ontdek:
DIE STORIE VAN GOUD Deel 1
Wat is goud?
Goud is ‘n unieke metaal en vir daardie rede baie kenmerkend. Dit is ook baie skaars en dus gesog, wat die hoofrede daarvoor is dat dit baie duur is.
Goud is die enigste geel metaal en baie blink. Weens goud se standhoudende blink glans word dit as ‘n edelmetaal beskou.
Edelmetale se glans word veroorsaak as gevolg daarvan dat hulle redelik chemies inert is en dus nie so maklik soos ander metale oksideer (roes of aanslaan) nie en vir lank blink bly voor dit gepoets moet word om dit weer blink te kry. Ander edelmetale wat jy ken is silwer en koper.
Edelmetale is goeie geleiers van elektrisiteit en dus word koper vir elektriese drade gebruik, maar silwer en goud word ook in sekere elektriese komponente as geleiers gebruik
Goud is baie sag in vergeleke met meeste ander metale en word meestal met die maak van juweliersware met ander metale soos silwer of koper saamgesmelt om ‘n allooi te vorm wat sterker en harder as natuurlike goud is.
Goud is die mees pletbare (sagte, rekbare en smeebare) metaal bekend en kan dus gerek word om dun draad te vorm of uitgehamer word tot ‘n dikte van ‘n honderste van ‘n millimeter.
Die pletbaarheid van goud het ook daartoe bygedra dat dit vir duisende jare, selfs lank voor die koms van smeeoonde, waarin metaal uit erts gesmelt kon word, as juweliersware gebruik is. Vanaf ongeveer 6 000 jaar gelede het mense goue juweliersware en tooisels vir konings gemaak. Hierdie voorwerpe was soortelyk aan die goue renoster van Mapungubwe van stukkies goudplaat gemaak wat van platgehamerde goudklonte gemaak is, Hierdie goudplaat was dan met klein goue spykertjies in ‘n houtkern vasgespyker.
Die oudste goue sierrade bekend is in ‘n argeologiese opgrawing by Varna in Bulgarye ontdek. Honderde grafte is in hierdie opgrawing ontdek waarna die argeoloë dit die Varna Begraafplaas gedoop het. Drie van hierdie grafte het talle goue voorwerpe, insluitende septers, gehad. Graf no. 43, het besonder baie goue voorwerpe opgelewer. Waarskynlik was hierdie mans met septers begrawe is die konings wat oor die antieke beskawing, wat ongeveer 6500 jaar gelede daar voorgekom het, geheers het.
Omdat goud so skaars is, is dit vanselfsprekend dat ‘n magtige heerser soos ‘n koning alleenreg daarop sal kry en belasting in die vorm van goud van sy onderdane sal eis. Mens kry dus baie min goud in die grafte van die onderdane in ‘n koninkryk maar dikwels baie daarvan in ‘n lid van die adel se graf.
Terwyl ons van die pletbaarheid van goud praat, wil ek julle vertel van die dunste tipe goud wat mense al vir baie lank gebruik het, naamlik bladgoud. Bladgoud is die dunste lagie goudplaat of foelie wat mense kon uittimmer en met kliprollers uitrol sodat dit tussen 500 en 1000 keer dunner as ‘n vel papier is! Die dunste bladgoud is amper deursigtig en kan met ‘n ligte uitaseming weggeblaas word.
Die Egiptenare het reeds bladgoud gemaak en grafkamers se mure, sarkofage en ander voorwerpe daarmee bedek. In die Middeleeue, voor die koms van die drukpers, was alle boeke, insluitende die Bybel, met die hand van ouer kopieë gekopieër. Van hierdie handvervaardige Bybels was weliswaar kunswerke wat met spesiale kunsskrif wat kalligrafie genoem word, geskryf. In sekere Bybels was van die eerste hoofletters van elke boek met bladgoud bedek. Die hoofletter was met gom geverf voor die bladgoud daarop geplaas is. Wanneer die gom droog geword het, het die kunstenaar die rande met ‘n dun stilus afgekrap sodat slegs die goue hoofletter oor was. Hierdie tegniek, wat vergulding genoem word, was ook op ander items soos rame van skilderye, porseleinbeeldjies, ornamente en op panele, mure en plafonne in geboue gebruik.
Die oorsprong van die goudindustrie
Goud was reeds vanaf die Kopertydperk (4500–3500 v.C.) in gesogde items in Europa verwerk. Sierrade was uit hierdie goue voorwerpe gemaak, wat volgens alle aanduidings, deur hooggeplaastes in daardie gemeenskappe gebruik is en as statussimbole gedien het.
Vroeë Mesopotamiese vindplekke in die Levant, soos die Wadi Kwana begraafplaas op die Wesoewer in Palestina wat ongeveer 6 500 jaar oud is, het die oudste voorwerpe van gegote goud, wat tot dusver ontdek is, opgelewer. Alhoewel goud sag is, het dit nog steeds ‘n hoë smeltpunt van 1 064° C, wat soortgelyk aan dié van koper van 1084.62° C is. Mense wat oonde kon bou wat koper smelt, kon dus ook goud smelt. Brons is ‘n allooi van koper en tin. Dus in die Bronstydperk het mense ook gegote goue voorwerpe kon maak.
Die goudindustrie wat vanaf die vierde millennium v.C. in die Egeïese gebied gevestig geraak het, het uiteindelik ook Egipte bereik. Egipte het as een van die leiers in die goudindustrie vanaf die derde millennium v.C. te vore getreë. Die eerste goudmyne in Egipte dateer uit die Pre- tot Vroeë Dinastiese Tydperk (3000-2700 v.C.).
Die eerste goudmyners het kalbasvormige kliphamers, wat tot 8 kg geweeg het en tot 40 cm lank was, en wat in beide hande vasgehou was, gebruik om die gouddraende kwarts fyn te hamer (sien: Wat maak jy daar? van hierdie uitgawe). Die rotspoeier was dan gewas om die ligter kwartsdeeltjies van die swaarder gouddeeltjies te skei. Die uitgemynde ruimtes, wat oorspronklik met kwarts gevul was, kom oral in die ooste van Egipte en noord Soedan voor as slote van tot ongeveer 5 m diep en tot 10 m lank.
Die mynbou-tegnologie het stelselmatig verbeter en in die Middel Koninkryk was die kliphamers met 2-5 kg ovaalvormige koppe, wat in die Ou en Middel Koninkryke (2700-1800 v.C.) gebruik was, met ligter hamers met gepunte klipkoppe vervang om die erts uit die kwartsare te kap.
Hierdie erts was dan buite die myn verder in klipvysels fyngemaal. Die permanente klip en moddersteengeboue rondom myne, wat uit hierdie tydperk dateer, dui daarop dat goudmynery as ‘n professionele bedryf in hierdie tydperk gevestig is. Hierdie permanente werkerskorps dui op ‘n spesialisering van arbeid in die groeiende mynboubedryf, wat saam met die uitbreiding van die ekonomiese en politiese mag van Egipte gepaard gegaan het.
Die goudmynbedryf moes uitbrei om die groeiende ekonomiese en politieke mag van Egipte tydens die Nuwe Koninkryk (1550-1070 vC) te onderhou. Ander gouddraende gesteentes wat minder goud as die erts by die oudste myne gehad het, is van toe af gemyn. Verbeterings in mynboutegnologie van hierdie tydperk sluit die gebruik van bronsbeitels – om die erts uit te kap, en ovaalvormige meulstene – om die gouderts op fyn te maal en wastafels – om die gouddeeltjies uit te wan, in.
Aangesien die kwartsare naaste aan die bewoonde gebiede en handelsroetes toe reeds uitgemyn is, moes nuwe goudbronne verder weg gevind word. Tydens die 18de Dinastie van die Nuwe Koninkryk het Egipte die gebied suid van Egipte (die noordelike deel van die hedendaagse Soedan) oorgeneem. Die ontdekking van nuwe goudvelde in Nubië het vir ‘n herlewing in die goudmynbedryf in Egipte gesorg. Goud was een van die belangrikste aspekte van die mag van die Egiptiese Ryk. Dit het beide as ‘n simbool van mag en welstand gedien, maar was ook gebruik as instrument vir internasionale betrekkinge. Reeds in die Ou Koninkryk (2686–2181 vC) was dit gebruik om talle reuse projekte, insluitende die bou van die piramides te befonds.
Die verhouding tussen geld en goud
Metale was nog altyd waardevol aangesien dit moeilik was om die erts te myn, fyn te maal, in ‘n oond te smelt en die onsuiwerhede uit te hamer en dit dan in vorms te hamer of te smelt. Metale soos koper, brons (‘n allooi van koper en tin) en yster was altyd handig want mens kon goed soos êe, skoffels, sekels, byle, hamers, spiese, messe, swaarde, pylpunte, skilde, wawielbande, skarniere, slotte en nog baie meer daaruit vervaardig. Metaal in die vorm van lingots of -stawe of as vervaardige goedere soos messe, byle, swaarde of sekels, was algemeen in die Vroeë Bronstydperk in handel tussen lande rodom die Middelandse See gebruik en so het metale as ruilmiddel, vee en koring as ruilmiddel begin vervang.
Metale soos koper, tin en silwer wat in handel gebruik was, was as ‘n lingot of in die vorm van ‘n staaf in ‘n vorm in nat sand of klei gegiet. Van die oudstes van hierdie metaalplate het die vorm van ‘n oopgevlekte beesvel wat uitgedroog is. Dit was as belasting, geskenke en vir groot transaksies tussen volke, wat uitgevind het hoe om metale te ontgin, vanaf die sewende eeu vC vir munte gebruik. Edelmetale in hierdie onverwerkte rou vorm word muntmetaal (bullion in Engels) genoem. Edelmetale soos goud en silwer en nuttige metale soos koper, tin, brons en yster was vir lank voor munte in die Antieke tyd in Egpite, Babilonië, Indië en China as ruilmiddel gebruik.
Dit was egter belangrik dat ‘n ruilmiddel gevind moes word om met ander lande handel te dryf wat nie aan die plaaslike politiek en sosiale rituele gekoppel was nie. Dit bedoel dat ‘n ruilmiddel gevind moes word wat opsigself iets vir beide lande iets werd was en die ruilmiddels wat mees algemeen gebruik was, was koper, goud en silwer. Die priesters van die tempel het ‘n sisteem uitgewerk wat die garsstandaard, wat die grondslag van hulle ekonomie in Sumerië gevorm het, met die prys van koper en later silwer laat oplyn. Dit was dus moontlik vir mense van die Midde Ooste om van ongeveer vier duisend jaar gelede goedere met gars of silwer te koop. Selfs na die ontstaan van munte was gars nog steeds die monetêre standaard. Die sikkel van Sumerië byvoorbeeld het ‘n sak gars van ‘n sekere gewig verteenwoordig.
Van die oudste munte, was deur die koning Aliattes van Lidië (deel van hedendaagse Turkye), gedurende die einde van die 7de Eeu v.C. gebruik. Hierdie tipe munt wat uit elektrum, ‘n natuurlike allooi van silwer en goud vervaardig is, staan as die Lidiese Leeu bekend weens die feit dat die leeu, wat die simbool van die koningshuis van Lidië was, op die een kant van die munt uitgebeeld word. Die gebruik van munte het stadig deur Griekeland van stad na stad versprei en was ook deur die Persiese Ryk aanvaar na die oorname van Lidië deur die Perse in 547 vC.Van die oudste munte, was deur die koning Aliattes van Lidië (deel van hedendaagse Turkye), gedurende die einde van die 7de Eeu v.C. gebruik. Hierdie tipe munt wat uit elektrum, ‘n natuurlike allooi van silwer en goud vervaardig is, staan as die Lidiese Leeu bekend weens die feit dat die leeu, wat die simbool van die koningshuis van Lidië was, op die een kant van die munt uitgebeeld word. Die gebruik van munte het stadig deur Griekeland van stad na stad versprei en was ook deur die Persiese Ryk aanvaar na die oorname van Lidië deur die Perse in 547 vC.
Die gebruik van munte was ‘n belangrike deurbraak in die ekonomiese ontwikkeling en uitbreiding van die beskawings in die Midde Ooste. Alhoewel silwer en goud reeds vanaf die derde millenium v.C. as ruilmiddel gebruik was, is die eerste munte eers tydens die sesde eeu v.C. geslaan. Die gebruik van munte dui op die staat se oorname en beheer van die land se ekonomie. Die munte word deur die regering van die goud, silwer en brons in hul skatkamers vervaardig. Hierdie edelmetale is dan hoofsaaklik afkomstig van myne, wat dikwels deur die regering beheer word, belasting en die plunder van naburige lande se skatte. Dit is dan ook die rede hoekom munte meestal die afbeelding van die heerser van die land, waar die munte gemunt en gebruik word, vertoon. Die gebruik van munte het van Lidië na Persië versprei en van daar na gelang van tyd, na die res van die wêreld.
Dit is egter ook noemenswaardig dat in tye wanneer edelmetale skaars was, of ‘n sekere politieke mening afgedwing is, sekere lande se munte uit yster geslaan is. Een so ‘n voorbeeld was die Spartane wat daarmee hul onafhanklikheid van ander volke, wat edelmetale gehad het, wou wys. Dit het hulle ook ontmoedig om met buitelanders handel te dryf.
Mynboutegnologie wat tydens die Ptolemeïese Ryk (305 v.C. tot 40 n.C.) ontwikkel was en wat tot vandag toe nog in gebruik word sluit koepelvormige dakke en pilare, wat die dak van die myn stut, in. Die goudmynbedryf in Egipte en die Midde-Ooste het in die Romeinse tot Bisantynse Tydperk (30vC – 641n.C.) begin agteruitgaan weens die politieke onruste in daardie tydperk wat die Romeine genoop het om eerder aan die bou van fortifikasies vir die beskerming van handelsroetes en die verbouing van kos aandag te gee as om die goudmynbedryf te bevorder.
Die goudmynbedryf in die Oostelike Woestyn het eers weer tydens die heerskappy van Ahmad Ibn Tulun (835-884 n.C.) herleef na ‘n tydperk van politieke en ekonomiese onstabileit toe daar ‘n magstryd tussen die plaaslike Bedoeïene, Egiptenare, Nubiërs en Arabiere gewoed het. Politieke en ekonomiese stabiliteit het eers na die oorname van die Arabiere oor die Oostelike Woestyn en Nubië gekom en tot met die nuwe politieke onstabiliteit en die uitbraak van die kruistogte geduur.
Die ontdekking en ontginning van die groot goudvelde in Wes Afrika in die veertiende eeu nC, het verder tot die agteruitgang van die Midde Oosterse ekonomie, wat van die goudmyne in die Oostelike Woestyn afhanklik was, bygedra. Die rykdom van Wes Afrika in daardie tyd word deur die besoek van Mansa Musa aan Egipte geïllustreer. Mansa Musa, die heerser van die Ryk van Mali, het in 1324 op sy hajj na Mekka, met ‘n kameeltrein van amper 100 kamele en duisende mense in Egipte aangekom en daar vir ‘n ruk vertoef. Hy het tydens sy verblyf en deurtog deur Egipte soveel goud onder die mense daar uitgedeel dat dit tot die devaluasie van goud in Egipte gelei het en Egipte vir 12 jaar in inflasie gedompel het.
Goud was sekerlik die metaal wat die meeste rykdom en mag vir sommige en armoede, onderdrukking en hartseer vir ander wêreldwyd veroorsaak het. Die enigste rede hoekom goud ‘n hulpbronvloek kon word, is omdat mense waarde aan goud heg. As mense goud net as ‘n vreemde en redelike nuttelose metaal in vergeleke met yster en koper kon sien, sou goud sy waarde verloor het en die geskiedenis sou heeltemal anders daar uitgesien het. Die verdeling van mag en rykdom en vestigingspatrone van mense sou ook heeltemal anders gewees het.
Lees meer oor die goud in Afrika in die volgende aflewering van Beiteltjie.
Hoesê?
Woorde en Uitdrukkings
Aandeel is een van die dele waarin ‘n maatskappy se kapitaal opgedeel is.
Aandelebeurs is die gebou waar makelaars en handelaars aandele koop en verkoop.
Aardkors is die buitenste 40 km dik rotslaag wat die aarde bedek. Dit lê bo-op die mantel.
Afbouing verwys na ‘n myntegniek waar ‘n geologiese laag soos ‘n goudryke laag vir kilometers diep in die aardkors uitgemyn word. Die uitgeholde ruimte word ‘n afboukamer genoem.
Allooi is die metaal wat gevorm word as twee of meer metale saam gesmelt word.
Armblankes is die nasate van die Voortrekkers wat na hul vestiging in die binneland al hoe meer agterlik en behoeftig geword het en uiteindelik die grond waarop hulle gewoon het verloor het. Alhoewel hierdie verskynsel dikwels as die gevolg van die Tweede Anglo-Boereoorlog beskou word, was daar reeds ontheemde armlastige mense voor die oorlog.
Die Runderpes in 1896-1897 en weer in 1918, die Anglo-Boereoorlog 1899-1901, die Groot Griep van 1914 en 1918, die droogte van 1919-1920, die Depressie van 1921 en onderdrukking en diskriminasie teen Afrikaanssprekendes na die afloop van die Tweede Anglo-Boereoorlog, het bygedra tot die groeiende getal Armblankes in Suid-Afrka. Die probleem was aangespreek en grootliks opgelos deur die stigting van die Helpmekaarbeweging, die Vrouefederasie, die N.G. Kerk, die Broederbond en die Nasionale Party.
Bedoeïene is nomadiese woestynbewonende Arabiere.
Beskawing is ‘n samelewing wat gekenmerk word aan sy kompleksiteit wat sosiale stratifikasie, verstedeliking, tegnologiese ontwikkeling en die gebruik van gesofistikeerde sisteme wat ekonomie (geld, belasting), kommunikasie (skrif, boekhouding, argivering van rekords, geskrewe wette, ens.) en ‘n formele, gereguleerde regstelsel insluit.
Bisantyns verwys na die Bisantynse Ryk waar die Oostelike Ortodokse Kerk ontstaan het. Hierdie kultuur, wat aan die einde van die Romeinse Ryk in die nabye ooste, vandag Turkye, ontstaan het, word gekenmerk aan ornate religieuse kunswerke soos ikone en muurskilderye en mosaïke en bouwerke soos kerke met talle koepels, wat van daar na Rusland en Italië versprei het.
Bladgoud is goudfoelie wat so dun uitgeslaan en gerol is dat dit vyfhonderd tot ‘n duisendste van ‘n millimeter dik is. Dit is so dun dat dit begin deursigtig word. Dit was gebruik om letters, soos die hoofletter aan die begin van ‘n hoofstuk of boek in die Bybel te illumineer, of te wel met goudblad te bedek. Goudblad was ook gebruik om porseleinornamente te verguld. Die Egiptenare het hele grafkelders se mure en sarkofage met goudblad versier.
Bronstydperk (3 300 – 1 200 jaar v.C.) is die tydperk tussen die Steentydperk en die Ystertydperk. Hierdie definisie is op die ontwikkeling van tegnoë logie in Eurasië gegrond. Die Bronstydperk word deur die ontwikkeling van die tegnologiese vermoëns om koper te smelt voorafgegaan, maar hierdie kort tydperk word as die einde van die Steentydperk in Eurasië gereken.
Chemies inert verwys na ‘n stof wat nie maklik met ander stowwe verbind of abreek nie.
Dagsoom is waar ‘n geologiese laag op die grond sigbaar is.
Dikdei is die Nama woord vir ‘n akkedis.
Drukpers is ‘n meganisme wat deur Gutenberg in 1440 ontdek is. Die drukpers laat mens toe om letters en kunswerke op metaalplate op papier of lap te druk. Hierdie revolusionêre tegniek het mense in staat gestel om plakkate, kaarte en boeke op groot skaal te vervaardig.
Êe is die meervoud van eg. Dit is ‘n instrument waarmee die grond van ‘n landery gelyk gemaak word.
Edelmetaal is ‘n metaal wat vir ‘n lang tyd blink bly sonder om aan te slaan of te roes. Hierdie metale, soos goud, silwer en koper is ook goeie geleiers van elektrisiteit. Edelmetale is sag en pletbaar.
Egeïese gebied sluit die Egeïese See en die eilande daarin en die kusgebied daarom in. Die Egeïese See is ‘n uitloper van die Middelandse See wat tussen Griekeland en die west en Turkye in die ooste en die Eiland Kreta in die suide geleë is. Die Egeïese gebied was die bakermat vir die Griekse, Romeinse en later Turkse beskawings. In die noorde is die Egeïse See via die See van Marmara met die Swartsee verbind.
Elektrum is die allooi van goud en silwer wat in die natuur voorkom.
Ensieme sluit beide proteïene en biologiese kataliste in wat chemiese reaksies versnel. Ensieme verander substrate in produkte. Ensiem-kataliste is noodsaaklik vir die effektiewe funksionering van ‘n sel. Ensieme word meestal vir die afbraak van voedingstowwe gebruik.
Erts is die gemynde rotse waaruit metaal onttrek word.
Fortifikasies is borswerings, mure, torings, forte of kastele wat vir die verdediging van ‘n plek opgerig word.
Gebonde arbeider is iemand wat kontratueel genoop word om vir ‘n werkgewer, maatskappy of regering te werk tot sy skuld afbetaal is. Die Britse regering het dit in die verlede veral gedoen met mense van Indië en China, nadat hulle daardie gebiede oorgeneem het en belastings van mense geeis het wat hulle nie kon betaal nie. Dit het hulle in skuld teenoor die Britse regering geplaas en al hoe hulle dit kon terugbetaal was om as gebonde arbeiders vir die Britte te werk. Dit was ook per geleentheid as ‘n straf opgelê, amper soos die hedendaagse gemeenskapsdiens wat iemand as straf moet doen. In die verlede was dit baie soortgelyk aan slawerny, wat baie ironies is, want ons word vertel dat die
Britte die eerste mense was wat slawerny afgeskaf het.
Geleier is ‘n elektriese komponent waardeur ‘n elektriese stroom gelei word.
Goudklonte is goud wat in klonte voorkom wat maklik gesien kan word en opgetel kan word. Dit is anders as goudstof wat op rivierbodems, of goud wat saam met ander verbindings in erts voorkom. Die grootste goudklont wat ooit ontdek is, was in 1869 in Australië gevind en het 72 kg geweeg.
Goudstormloop beskryf die gedrag van desperate, armlastige, werklose of gierige mense wat op ‘n goudveld toesak met die hoop om vinnig ryk te word.
Grafgoedere verwys na die items wat saam met ‘n persoon begrawe word. In die verlede sou dit wapens, juwele en ander kosbare items ingesluit het.
Grafkamer is ‘n spesiale ruimte wat ingerig is om die lyk of kis of sarkofaag waarin daar ‘n lyk is, te huisves.
Hajj is die pelgrimstog wat elke toegewyde Moslem in sy leeftyd na Mekka moet aflê.
Handelsroetes is die paaie of seeroetes waarlangs handelaars gereis het om goedere aan te koop of te verruil en dan na streke te reis waar daardie goedere verkoop kan word.
Hidrotermiese are word langs krake in die aardkors gevorm. Superverhitte mineraalryke water stroom deur hierdie krake wat veral langs midoseaan riwwe, kontinentale subduksiesones en in vulkaniese gebiede voorkom. Hierdie krake word mettertyd deur minerale opgevul wanneer dit afkoel.
Hulpbronvloek is die ellende wat vir die mense van ‘n land volg na die ontdekking van ‘n hulpbron as hulle nie sterk genoeg, of genoeg ingelig of ontwikkeld is om dit self te ontgin en te verdedig nie. ‘n Sterker buitelandse moontheid sal dan gewoonlik beheer oor hierdie hulpbron oorneem en dit plunder na die ontheming, uitwissing of onderdrukking van die inwoners. Ander maniere hoe hulpbronne bekom word is deur omkopery van regeringsamptenare of die destabilisering van die regering deur die geldelike of militêre ondersteuning van die opposisiegroepe in ‘n land.
Inflasie is wanneer ‘n geldeenheid devalueer en wanneer die koopkrag van individue of ‘n land afneem. Uiteindelik word goedere en arbeid al hoe duurder.
Kalligrafie is kunsskrif. In die Middeleeue wat Gotiese skrif die populêre keuse vir kalligrafie.
Kameeltrein is ‘n groep (gewoonlik ‘n lang ry) kamele wat gebruik word om op lang roetes deur die woestyn goedere of mense van een plek na ‘n ander te vervoer.
Konsentrasiekamp is ‘n kamp, gewoonlik met tydelike strukture soos tente toegerus waarbinne ‘n groot groep mense onder haglike toestande aangehou is. Die Britte was wel nie die eerste mense wat konsentrasiekampe uitgevind het nie – die Spanjaarde in Kuba het hulle voorgespring. Die Britte voel erg gebelg as mense hul konsentrasiekampe met die van
Nazi-Duitsland s’n vergelyk.
Kruistogte was die oorloë wat Christen volke op Islam-beheerde gebiede gevoer het.
Krygshamer of oorlogshamer was ‘n swaar hamer met ‘n lang steel waarmee krygers mekaar te lyf gegaan het.
Kwarts is ‘n silikaatmineraal wat algemeen in die aardkors voorkom. Dit is meestal deursigtig, kleurloos en glasagtig, maar onsuiwerhede verleen aan sekere kwartsare kleure soos pienk (rooskwarts), pers (amatis), grys (rookkwarts), wit (melkkwarts) en groen (prasioliet).
Levant is die gebied oos van die Middelandse See en die westelike deel van die Vrugbare Halfmaan. Dit was die tuiste van die Fenisiërs, Akkadiërs, Babiloniërs, Perse en Israeliete.
Lingot is ‘n gegote metaalplaat of staaf waarmee handel gedryf is.
Mesopotamië is ‘n gebied in die Midde Ooste wat tussen die Tigris- en Eufraatriviere geleë is en wat die oostelike deel van die Vrugbare Halfmaan is. Dit kom min of meer ooreen met die gebied wat vandag as Irak bekend staan. Dit is die gebied waar van die eerste beskawings ontstaan het, met die gepaardgaande ontstaan van skrif, wiskunde, landbou en die wiel. Die beskawings wat die gebied beheer het was die Sumeriërs, Akkadiërs en Babiloniërs.
Metaal is ‘n stof wat glans as dit gepoleer of gebreek word. Dit is ‘n goeie geleier van elektrisiteit en hitte. Meeste metale is smeebaar en rekbaar.
Middel Koninkryk van Egipte (2040 – 1782 v.C.) was die tydperk van die Elfde tot die Dertiende Dinastieë wat oor Egipte geheers het. Hierdie tydperk was gekenmerk aan ‘n stabiele, vooruitstrewende tydperk vir Egipte waartydens die Bo- en
Ondernyl gebiede weer verenig is en voor die Hiksos Egipte oorgeneem het.
Millennium is ‘n duisend jaar.
Moai is die meer as 900 reuse klipbeelde op Paaseiland. Die moai is begrawe sodat slegs die koppe uitsteek en die res van die lyf ondergronds is.
Monetêr verwys na dit wat met geld of ‘n muntstelsel te doen het.
Muntmetaal is die suiwer goud of silwer waaruit munte oorspronklik geslaan is. Dit word ook as stawe gegiet, verhandel en in regeringsbeheerde banke deur regerings as ekonomiese rugsteun opgepot.
Mynmagnaat is iemand wat stinkryk uit die mynbedryf en veral die besit van myne geword het.
Nuwe Koninkryk van Egipte (1550-1070 v.C.) volg op die Middel Koninkryk en word deur die heerskappy van die
Rameses-dinastie gekenmerk. Die Agtiende tot die twintigste Dinastieë heers tydens hierdie tydperk. Dit was die toppunt en die magtigste tydperk van die Egpitiese Ryk.
Nubië is die gebied suid van hedendaagse Egipte, naamlik noord Soedan. Tydens die Nuwe Koninkryk was dit by Egipte ingelyf.
Oksideer is wanneer ‘n stof met suurstof reageer. In die geval van metale kan dit roes, aanslaan of selfs aan die brand slaan soos in die geval van magnesium, natrium en kalium.
Ontginning is wanneer ‘n hulpbron uit die natuur verkry word om gebruik te word. In die geval van metale sluit dit mynbou en raffinering of suiwering deur ‘n smeltproses in om onsuiwerhede te verwyder.
Oopgroefmyn is wanneer erts dagsoom of andersins naby genoeg aan die oppervlakte voorkom sodat dit van die oppervlakte af ontgin kan word. Dit is die teenoorgestelde van afbouiing.
Ou Koninkryk van Egipte (2 700 – 2 200 v.C.) verwys na die heerskappy van die Derde tot die Sesde Dinastieë waartydens die piramides gebou is en Egipte as ‘n magtige koninkryk gevestig is.
Pletbaar verwys na die sagte, vervormbare en smeebare aard van ‘n metaal.
Pre- tot Vroeë Dinastiese Tydperk (3000-2700 v.C.) verwys na die tydperk waar die eerse Egiptiese heersers oor die gebied beheer geneem het en die Egiptiese kultuur en religie te voorskyn kom.
Proklameer is wanneer iemand wettig besit neem oor ‘n gebied. ‘n Proklamasie word gewettig deur die goedkeuring van die regering.
Prospekteerder is iemand wat vir minerale of juwele soek met die doel om dit te myn of ontgin.
Ptolemeïese Ryk (305 vC tot 40 nC) verwys na die ryk wat ontstaan het nadat die Masedoniese generaal Ptolemeus, ‘n metgesel van Aleksander die Grote, Egipte oorgeneem het. Hierdie Grieksprekende dinastie het vir drie eeue geregeer. Cleopatra VII was die laaste Ptolemeïese heerser. Tydens hierdie tydperk het daar ‘n versmelting van die Griekse en Egiptiese kultuur in Egipte plaasgevind.
Randlords is die klas van Engelsprekende mynmagnate wat eers die diamantmyne, maar later ook die goudmyne van Suid-Afrika oorgeneem het, en later die banke, ekonomie, politiek, industralisasie en sosiale ontwikkeling van Suid-Afrika, in samewerking met die Britse Regering vanaf die vorige eeuwenteling, beheer het.
Reliëf in kuns verwys na ‘n tegniek waar beelde op so ‘n manier uitgekerf of gemessel word dat dit lyk asof dit driedimensioneel uitstaan, maar in effek is dit ‘n illusie want al staan die beeldhouwerk effens uit van die agtergrond is nog steeds vas en deel van die struktuur agter dit.
Risosfeer is die laag ondergronds wat deur die sekresies van die organismes wat daar leef en deel van die wortelmikrobioom is, gevorm word. Die risosfeer bevat baie bakterieë, protiste, swamme en ongewerweldes wat op dooie plantweefsel, en die suikers en proteïene wat deur plantwortels vrygestel word, voed. Die risosfeer bevat talryke hifes wat met mekaar en die haarwortels van plante verbind is. Hierdie komplekse wisselwerking tussen die verskillende organismes kan plantgroei, kompetisie vir hulbronne, weerstand teen siektes en sirkulasie van voedingstowwe beïnvloed wat die verspreiding en sukses van baie spesies bepaal.
Rondewurm of nematood is ‘n tipe wurm wat oral op aarde voorkom. Dit is die talrykste groep diere op aarde – trouens ongeveer 80% van alle diere op aarde is rondewurms. Alhoewel sommige van hulle soos die wat walvisse parasiteer 10 m lank kan word en so dik soos ‘n tuinslang is, is die oorgrote meerderheid van hulle mikroskopies klein. ‘n Teelepel grond mag duisende rondewurms bevat. Meeste van hulle vreet bakterieë, eensellige organismes en verottende organiese materiaal, maar sommige is parasiete.
Sarkofaag is ‘n doodskis wat gewoonlik uit marmer, graniet of alabaster gebeitel is. Dit is gewoonlik groot en is dikwels met afbeeldings of inskripsies versier.
Segregasie is ‘n beleid wat deur die Britte, in al hulle kolonies, insluitende Suid-Afrika, wat hulle vir ‘n eeu en ‘n half geregeer het, toegepas is. Dit is bitter moeilik vir sommige mense om te verstaan dat Alan Paton se boek Cry the Beloved Country op 1 Februarie 1948 gepubliseer is terwyl die Nasionale Party op 26 Mei 1948 die verkiesing gewen het en dat die boek inderwaarheid Britse segregasie kritiseer en nie Apartheid nie. Segregasie is kortliks om wette in plek te sit om mense wat nie blank is nie, te verhoed om dieselfde fasiliteite en woongebiede as blankes te gebruik en wat hulle van sekere voorregte wat aan blankes toegeken is te ontneem.
Septer is die ampstaf van ‘n koning en word al vir duisende jare gebruik. Dit is dikwels ornaat, van goud gemaak en het soms selfs juwele op.
Skag is ‘n vertikale ruimte soos in ‘n myn. Skagte word met tonnels verbind.
Smee-oonde is ‘n oond waar metaal so warm gemaak word dat mens dit kan smee, of te wel met ‘n hamer slaan om dit te vorm, terwyl die metaal warm is.
Statussimbool is iets wat ‘n simbool van jou status (sosiaal of ekonomies) afwys. Dit kan vandag ‘n luukse huis of ‘n groot motor wees, of silwer gespes op jou skoene en ‘n frilletjiekraag in die dae van die VOC aan die Kaap.
Stilus is ‘n gepunte voorwerp waarmee ‘n kunstenaar of vakman fyn werk kan doen of afrond. ‘n Stilus lyk soos ‘n pen maar dit kan nie skryf nie. Dit kan egter klein induikings maak of gebruik word om iets soos die goudblad van die vergulde detail in ‘n kunswerk vas te druk en af te werk.
Swam is ‘n eukariotiese organisme wat nie fotosintetiseer nie (m.a.w. dit is nie ‘n plant nie). Dit kan een- of meersellig wees en besit selwande van kitien. Meeste swamme is saprofities, m.a.w. hulle voed op dooie plantmateriaal, maar sommige is patogene en parasiete.
Tin is ‘n sagte silwerkleurige metaal wat vanaf 5 000 jaar gelede in Eurasië met koper gesmelt is om die allooi brons te vorm.
Werkerskorps is ‘n groep werkers. Dit kan na die werkers in ‘n sekere besigheid, bedryf, streek of land verwys.
Wîe is die meervoud van wig. ‘n Wig is gewoonlik ‘n driekhoekige voorwerp van yster of hout wat tussen twee voorwerpe of in ‘n naat ingedruk of ingehamer word om die naat oop te beur of twee voorwerpe van mekaar weg te lig.
Witwatersrand Supergroep is ‘n geologiese eenheid wat uit verskillende geologiese lae bestaan wat in ‘n sekere tydperk een laag bo-oor die ander in ‘n vlak see afgeset was. Sekere van hierdie lae is besonder ryk in goud en uraan.
Die Knoffels
(vervolg van Beiteltjie 1.4)
Vervolgverhaal: SIAS EN MIAS
deur Mikro
(oorvertel deur François Durand)
Hoofstuk 5: Moleste met die ouderling
Dominee Viljoen se gesin sit reg agter die ouderlinge. Dit is elke Sondag so, maar vandag moet Sias nou skielik die blink kop van Oom Koos Meintjies hier voor hom oplet. Sias het ‘n slag goed gekyk en toe gewonder of hy ook sulke nate in sy kop het. Hier loop een reg oor Oom Koos se kop en twee dwars van die ore na die naat daar bo.
Sias vat sy kop in sy hande en voel onder die hare. Dan kyk hy na Mias se kop en steek sy hand uit. Mevrou Viljoen steek haar hand uit en beduie vir hom om stil te sit.
Sias sug. Dis so vervelig om te wag tot die kollekte verby is, die doop, die gebed en dan die preek. Sy oë volg die swaeltjie wat om en om vlieg en hy wonder wanneer die voëltjie moeg gaan wees en op een van hul koppe sal val.
Alles sou daardie dag goed verloop het as dit nie was vir Koos Meintjies nie. Koos het die manier om sodra die diens begin, heerlik aan die slaap te raak. Die arms word gevou, die kop vooroor knik en dan slaap hy die slaap van die regverdige.
Sias het na sy pa geluister, Sias het ou Wolheim dopgehou, Sias het na Krisjan Jantjies gekyk – en sy pa preek nog. Hy en Mias het toe hulle bene geswaai en gekyk of hulle Ouderling Stoffel Boos teen die kuit kan skop. Ouderling Boos trek net sy bene weg.
Mevrou Viljoen het Mias, wat naaste aan haar sit, ‘n slag geknyp. Toe het dit vir vyf minute goed gegaan.
‘n Vlieg stap stadig oor Koos Meintjies se nek, maak ‘n draai by die oor en kom dan weer na die stywe boordjie. Sias glimlag. Koos kan sy gesig so snaaks roer, dan roer die neus en die grys snor, en sommer die ore ook. Boesman, dink Sias, Boesman sal daardie vlieg vang. Sias, dis nou jou kans om te sê jy sal nie kwaad doen nie. Maar Sias doen dit nie. Hy kyk na sy pa.
Jan Viljoen het die gewoonte om baie erstig te raak en dan kyk hy oor die koppe van sy mense. As hy so ernstig raak, swaai hy die arms en kyk dan na ‘n plek iewers in die dak. So dink die tweeling in elk geval.
Sias haal skaars asem. Hy hou sy oë op sy pa se gesig en knoop sy hemp versigtig oop. Boesman se dik, gladde lyfie word tussen sy vingers gevat.
Dominee Viljoen slaan met sy vuis net toe Sias vir Boesman teen Koos Meintjies se nek hou. ‘n Paar dinge gebeur tegelyk. Koos Meintjies skrik met ‘n ruk wakker en wip regop. Sias haal sy oë van Boesman af en kyk na sy pa. En Boesman gly soos ‘n paling tussen Sias se vingers uit en spring teen Koos se nek!
Sias wou nog red wat verlore is, maar daar was nie so ‘n kans nie. Koos voel ‘n koue, grillerige ding teen sy nek, onthou van die baie geitjies wat in die dak van die kerk is, toe gee hy een groot gil.
Maar dis nie al nie! Ouderling Meintjies het ‘n groot vrees vir alle viervoetige gediertes, dus spring hy regop en vee met sy hand na sy nek.
Boesman is ‘n vredeliewende dikdei en is sulke behandeling nie gewoond nie. As hy gehinder word, verdwyn hy in die naaste gat, en nou is die naaste gat tussen Koos se nek en die stywe boordjie.
Dominee Viljoen hou in die middel van ‘n sin op. Nog so met die hand in die lug, kyk hy na Ouderling Meintjies. Hy wou hom net berispe toe Koos letterlik bo-oor Manel Geyer, Abraham Naal en die ander ouderlinge spring op om by die konsistorie te kom!
Jan Viljoen kyk na Sias, en Sias hou hom dom. Vir die hoeveelste keer wens Jan hy kon die twee uitmekaar ken. Waaraan kan hy die twee mannetjies onthou? Daar sit die twee met groot oë en botter sal nie in hul monde smelt nie.
Sias word sommer dronk in sy kop en sluit sy oë ‘n oomblik. Hy het verlede week pak gekry. Dis nou Mias se beurt om deur te loop. Dis ‘n ongeskrewe wet tussen hulle. Maar nou wonder hy wat van Boesman geword het. Hy sien Boesman seker nie weer nie…
‘n Groot weemoed sak oor sy hart. Koos sal die dikdei vang en doodmaak. Groot, blink trane kom in sy oë. Hierdie keer wou hy eerlikwaar nie stout wees nie. Dit het sommer oor hom gekom nog voor hy kon dink.
Toe Koos weer die konsistoriedeur oopmaak en op sy tone na sy plek kom, kyk Sias met groot oë na hom. Hy sal vanmiddag se poeding wil gee net om Boesman weer te kry. Maar nou sit hy doodstil, want daar wag nog die afrekening. Vandag sal hy nie ‘n leuen kan vertel nie. Hy sal sê dit is hy. Laat sy pa hom dan maar slaan. Hy gee glad nie om nie.
Toe die diens verby is, stap hulle na die pastorie. Sy ma is stil. As sy tog maar wil praat! Sy ma vat hulle na hul kamer en druk die deur oe.
“Wat het gebeur?” vra sy.
Sias huil. Toe Mias dit sien, raak hy ook aan die huil en vat Sias se hand.
“Daar was ‘n vlieg op Oom Meintjies se nek” snik Sias.
“Ja, en toe?” wil Lenie weet.
“Toe hou ek Boesman nader om die vlieg te vang, Ma.”
“Wie is Boesman?”
“Die dikdei.”
“Ja, en toe?”
“Net toe slaan Pa op die preekstoel en Boesman spring op Oom Koos se nek, Ma,” vertel Sias.
“En jy het dit gedoen? Vra sy ma.
“Ja, Ma.”
Lenie Viljoen sug. Sy vat Sias aan sy hand, lei hom na die studeerkamer en trek die deur agter hom toe. Die ander een sal sy nie uit die oog verloor nie, want niemand weet wat die twee kan aanvang nie. Sy wonder of hulle mekaar nie soms uit die moeilikheid help nie, miskien mekaar se slae dra nie. Jan moet maar self afreken. Haar raad is al op.
Anna het gesorg dat sy naby bly. Eers het sy by die kamerdeur geluister en noudat sy weet wat die moeilkheid is, draai sy die deur van die studeerkamer oop en stap in. Daar gaan sy op ‘n stoel sit.
Dis eers stil in die studeerkamer. Sy wil Sias so graag, so graag help. Maar hy was stout gewees, reken sy. Dis darem vir haar so begryplik, maar sy weet ook dat grootmense nooit verstaan nie. Sy sal haar kinders nie eendag slaan nie. Sy sal ‘n stout kind in haar arms neem en dan moet hy haar alles vertel.
“Sias,” sê sy.
“Ja, Anna?”
“Oom Koos het geslaap?” vra sy soos een wat alles begryp.
“Ja, Anna.”
“Oom Koos slaap altyd. Ek het eendag reg agter hom in die kerk gesit en het sommer so baie lus geword om hom skrik te maak,” vertel sy.
Sias kyk op. Dis wonderlik hoe goed Anna verstaan en nie soos Pa en Ma wat nooit vestaan nie. Hy snik.
“Jy huil oor jou dikdei,” sê Anna soos een wat groot wysheid het. “Jy huil nie oor die slae nie. Net soos ons klaar geëet het, stap ons na Koster Le Roux en ons vra die sleutel van die kerk. Ek sal saamgaan.”
Al antwoord wat sy kry, is ‘n harde snik van Sias.
Maar Dominee Viljoen het reeds die saak lank en goed oordink. Stoutigheid in die kerk sal hy nooit toelaat nie, maar voor hy tug, sal hy darem eers graag die waarheid wil weet. Dis twee woelige knapies, maar sover het hulle nog nie stoutigheid in die kerk gehad nie. Die enigste persoon wat hom alles dal kan sê, is Anna.
Terwyl hy huis toe stap, wonder hy hoe Anna altyd alles weet. Die kind het die gebrek vanaan die oë en tog weet sy altyd alles.
Nadat hy alles by Anna verneem het, stap hy na die studeerkamer. Eers staan hy ‘n rukkie voor die deur om sy gesig op ‘n ernstige plooi te kry. Sias moet geleer word om die kerk te eerbiedig.
Hy draai die deur oop en stap in. Skielik kry hy die mannetjie jammer, want hy sit so verwese op een van die regopstoele.
“Sias?”
Hy wil seker maak met wie hy nou praat.
“Ja, Pa?”
“Jy is mos Sias, nê?”
“Ja, Pa.”
“Sias daar is een plek in die wêreld waar ‘n mens nie stout is nie en dit is in die kerk. As jy eendag groot is, sal jy weet hoekom Pa dit sê. Dis die plek waar ons gaan om die Here te ontmoet. Dit is Sy huis.”
Sias verbaas hom met sy antwoord. Sou die knapie tog hierdie dinge verstaan, so klein soos hy is?
“Ek weet, Pa.”
Dominee Jan Viljoen kyk lank na die mannetjie en toe kom daar ‘n begeerte in sy hart op om hom styf teen hom vas te druk. Hy was ook jonk en onhebbelik. Hy gaan by die mannetjie staan en druk sy kop vas teen sy lyf. Die woorde van Langehoven gaan deur sy siel: “Bly tog maar klein en bly dit maar langetjies.”
“Jy sal jou straf darem moet kry, Sias. As ‘n mens stout is, moet jy gestraf word.”
“Ja, Pa. Ek weet, Pa,” sê Sias en snik.
“Ek sal jou nie slaan nie, maar jy sal vandag in die huis moet bly. Jy sal alleen in jou kamer moet bly en geen poeding vandag nie.”
“Ja, Pa.”
“Nou toe stap nou reguit na jou kamer. Anna sal jou kos bring,” sê Jan Viljoen.
Sias stap verwese en verstote by die deur uit. Sy pa wonder waarom dit die swaar plig van ‘n ouer is om sy kinders te straf. Dit moet gedoen word, maar dis darem nooit aangenaam nie.
Sias gaan op sy bed sit. Dis ‘n eenvoudige bedjie want daar is nie geld vir weelde in sy huis nie. Dis ‘n klapperhaarmaras, wit lakens en ‘n bont kombers. Sias doen nie eintlik iets nie, behalwe om te sit en voor hom op die vloer te staar.
‘n Pak sou niks wees nie, en om nie nagereg te kry nie, is ook nie so vreeslik as die verlies van Boesman, die dikdei, nie.
Sias snik en wonder wat van Boesman geword het.
Aan die eettafel is die mense vanmiddag ook nie gelukkig nie. Daar word nie juis gepraat nie. Mias voel so ongelukkig, want straf vir Sias is maar straf vir hom ook. Anna maak planne om nagereg vir Sias te bêre en om weer die dikdei in die hande te kry, as hy nog net in die kerk is.
“Mias, gaan roep vir Sias,” sê Lenie.
“Nee, vrou, ons kan dit nie toelaat nie,” antwoord Jan.
Die kinders kyk na hom.
“Dis vir my so vreeslik om die kind so te straf,” sê Lenie.
“Kwaad moet gestraf word. Dis nie lekker om te straf nie. Skep vir hom ‘n bietjie nagereg in en bêre dit in die spens,” sê Jan.
Dis of daar siekte in die huis is. Lenie wonder of ‘n mens maar altyd so oor die kinders sal voel. Om twee sulke woelwaters groot te maak, is ook nie kinderspeletjies nie. Sy wonder baie dae of hulle nie nog eendag gaan verongeluk nie. Maar hulle is tog ook sulke liewe kinders. Kyk net na Mias. Nou is hy ‘n engeltjie, maar môre sal hy weer ‘n duiweltjie wees, want Mias het ‘n humeur wat Sias weer nie het nie.
Daar is nog die baba in die slaapkamer, dink Lenie. Gaan hy ook so ‘n woelwater wees? Maar dan weet sy ook, of hulle engeltjies of duiweltjies is, ‘n mens het hulle altyd lief en sal hierdie pyn in die hart gedurig met jou saamdra. Wat sal die lewe tog sonder haar vier kinders wees? Party dae is sy so moeg, so moeg, maar sonder hulle wil sy ook nie wees nie.
In elkeen se gedagtes rondom die tafel is daar net een vraag: Waar sou die dikdei tog wees? Want hulle vermoed almal dat Sias nie stout was net om stout te wees nie, maar ‘n seun bly mos maar ‘n seun. Die versoeking om met die dikdei te speel en hom die vlieg te laat vang, was seker net te groot vir Sias.
In die slaapkamer wens Sias, o hy wens dit so baie, dat hy Boesman, die dikdei weer moet sien. Hy speel so graag met diertjies, want diertjies is vir hom die mooiste goed op aarde. Sy ma hou nie van paddas en sprinkane en skerpioene nie, maar ‘n dikdei sal tog niemand kwaad aandoen nie.
Nou kyk hy na die venster. Nee, hy sal nie ongehoorsaam wees nie. Dit het hy Anna tog belowe en dit sal hy altyd probeer onthou. Hy sal maar in hul kamer bly.
“Waar is die dikdei?” is in Anna se gedagtes toe sy die voordeur saggies agter haar toetrek en ‘n rukkie bly staan.
Anna is lank vir haar jare. Toe sy nege maande oud was, het sy ‘n kiem in die maag gekry, so het die dokter gesê, en na ‘n lang en ernstige siekte was sy nie meer die mensie van vroeër nie. Net soos die ander drie was sy as baba groot en gesond, maar nou is sy maer en tingerig. Sy is darem baie intelligent en die gunsteling by die skool. Dis nog altyd vir haar ouers ‘n groot jammerte dat sy so swak sien en die dokter het nie veel hoop dat dit sal verbeter nie. Miskien sal sy eendag glad nie meer kan sien nie. Dit verberg hulle darem van haar.
Anna dink nou hard. ‘n Mens het hulp nodig, veral as ‘n mens nie goed kan sien nie. Sondae, na die ete, moet almal rus en sy wil Mias tog nie in die moeilkheid bring nie, daarom wil sy hom nie saamneem nie.
Toe onthou sy. Sy het mos baie vriende wat haar sal help. Veral dink sy aan twee; Koos Geyer en Krisjan Jantjies.
Sy stap met die gruispad waar die modderpoeletjies oral lê na gister se reën. Mense groet haar, kinders praat met haar. Sy herken elkeen se stem en het vir elkeen ‘n vriendelike woord. By Tante Sabien se huis klop sy nie, maar draai sommer die deur oop en stap binne. Aan die geklink van die skottelgoed weet sy Tante Sabien is in die kombuis.
“Middag, Tante Sabien,” sê sy viendelik.
Daar kom baie liefde in Sabien se gesig toe sy Anna sien. Sy droog haar groot hande aan ‘n afdroogdoek af.
“Waarom slaap jy nie vanmiddag nie, Anna?” vra Tante Sabien.
“Sjuut!” sê Anna. “Ek het weggeloop, Tante Sabien. Is Koos en Krisjan hier?”
Sabien kyk na Anna en vat dan Anna se wang tussen haar duim en wysvinger.
“Wat wil jy met hulle maak?” vra sy.
“Hulle moet my help. Ons moet Sias se dikdei gaan soek, tante Sabien. Hy moet nog daar in die kerk wees, miskien in die konsistoriekamer.”
Sabien lag. Sy het die petalje vanoggend in die kerk gesien en Koos Meintjies het hulle daarna vertel wat gebeur het.
“Dis ‘n heilige plek en Koos Geyer se voete is nie goed genoeg vir daardie plek nie. Koos Geyer is ‘n baie slegte mens en hy gaan met die duiwel om,” vertel Sabien, maar dan sien sy Anna se gesig en kry haar jammer. “Ons sal dan maar ‘n plan moet maak,”
Sy wikkel en wieg tot by die kombuisdeur en roep dat Boesmansberg antwoord gee. ‘n Rukkie later gee Krisjan en Koos antwoord.
“Altyd bymekaar, hierdie twee. Dis nie ‘n goeie ding nie. Koos Geyer leer die kinders net booshede,” sê sy. Toe Koos en Krisjan in die kombuis is, vervolg sy: “Koos, jy moet hoor wat Anna wil hê en dan gaan help julle haar. En was vir jou voor jy kerk toe gaan. Jy sit nooit jou voete in die kerk nie, maar ek hoop Anna van Dominee sal jou vandag in die kerk kry, al is dit ook net om ‘n dikdei te gaan vang. Mag my sonde vergewe word. Om jou na die kerk te stuur, is ‘n sonde. Toe, Krisjan, loop haal die sleutel by Oompie Gys le Roux, en mag my sondes vergewe word.”
Dit sê sy alles in een asem. Vir Anna Viljoen sal sy darem niks weier nie. Sabien reël graag ander mense se lewens, maar met Koos Geyer, haar kleinseun, kon sy nog nie veel uitrig nie.
Anna is nie die enigste een wat die plan gekry het om die dikdei te gaan soek nie. Jan Viljoen het die sleutel van die konsistorie geneem en is nou op pad soontoe. Vir homself voer hy allerhande verskonings aan waarom hy moet gaan. ‘n Rukkie later glip Mias ook uit die huis uit.
Nou gaan ‘n hele stoet na die kerk, want Gys le Roux, die koster, sal niemand in die kerk toelaat as hy nie ook daar is nie. Toe hy gaan, tou ‘n hele klomp van sy kleinkinders saam.
Baie waardig stap Gys le Roux. Om ‘n koster te wees is iets besonders in sy oë. Langs hom stap Koos Geyer en gesels soos ‘n beterweter. Koos het al weer ‘n paar stories uitgehaal om die kinders te vermaak.
“Ek doen vandag ‘n verkeerde ding,” sê Gys, maar sluit die deur van die kerk nietemin oop. “Voor ons binnegaan, moet julle eers na my luister. G’n kind mag aan ‘n ding vat nie en niemand op die preekstoel nie.”
Belangrik stoot hy die deur oop. Toe borrel Krisjan en die ander in. Daar gaan die klomp met die paadjie op en dan by die konsistoriedeur in.
‘n Rukkie later is Mias ook daar.
“Aan daardie kas raak niemand nie. Daar is net die doopskottel en die kollektebordies,” sê Gys.
“Maar dis waar die dikdei sal wees, Oompie Gys. Kyk, die deur is nie mooi dig nie,” sê Koos Geyer.
In die hoek van die konsistorie is ‘n muurplank en gordyn. Hier hang Dominee sy toga. Katryn het die gordyn haastig weggepluk en is op haar knieë. Dis toe dat sy ‘n paar skone ontdek wat aan Dominee behoort. Ja, en daar is ook ‘n paar voete in en die behoort ook aan Dominee. Hoër op die die broek en bene van Dominee. Dit lyk of dit Dominee moet wees!
Katryn staan op en is so bleek as wat ‘n meisie maar kan wees. Sy wil praat, maar kan nie ‘n woord uitkry nie. Sy gryp Oupa Gys aan die baadjie en beduie vir al wat sy werd is.
Dominee Jan Viljoen kom agter die gordyn uit. Daar is verslaentheid op almal se gesigte. Dis net Koos Geyyer wat nog kans sien om te gesels.
“Middag, Dominee. Ai, Dominee het ons nou lekker gevang, maar ons is agter ‘n dikdei aan. So ‘n ding, Dominee, “ beduie Koos en hy wys hoe groot die dikdei is.
Ek is bly om jou ook ‘n slag in die kerk te sien, Koos,” sê Jan.Toe word Koos baie benoud. Dominee sêՙ dit op so ‘n snaakse manier, amper asof Dominee iets in gedagte het.
“Dominee, ek is nie bang vir die kerk nie. Dis net dat ‘n mense nie aldae ‘n kans het om te kom nie. Dominee het nie ‘n dikdei gesien nie? Dis so ‘n goudgele en omtrent so lank.”
“Soos hierdie een?” vra Dominee Viljoen en haal die dikdei uit sy sak.
“Omtrent soos daardie een. Maar dit is mos Sias se dikdei!” roep Koos verbaas uit.
“Gaan julle nou almal. Ek wil met Koos gesels. Dis nie aldae wat ek die kans kry om met om in die kerk te gesels nie,” sê Jan Viljoen.
Koos se oë rek.
“Kan ons dit nie ‘n ander dag maak nie?” vra hy.
“Nee , vandag, Koos.”
“Nes Dominee sê,” antwoord Koos maar hy is nie gerus nie. Dominee het die gewoonte om saam met ‘n mens te bid.
Jan gee die dikdei vir Anna en stuur almal uit die kerk uit.
“Ai, Dominee, dit was seker ‘n gedoente met ou Koos Meintjies en die dikdei. As ek hier was het ek so sweerlik gelag. Dominee het darem seker nie vir hom geslaan nie? Dis nou Sias.”
Dominee kyk lank na Koos totdat Koos later sy kop laat sak. Die son skyn deur die venster en Koos wens hy was daar buite in die natuur en nie by Dominee nie.
“Weet jy, Koos, jy het ‘n goeie hart in jou binneste,” sê Jan.
“Dis waar Dominee die mistaaik maak. Ek het nie,” antwoord Koos benoud, want hy weet nie wat Dominee se plan is nie.
“Koos, as kinders van iemand hou, kan hy nie sleg wees nie. Ek hou jou lankal dop en ek wens die kinders was vir my ook so lief. Wat maak jy dat hulle so lief vir jou is?”
“Niks nie, Dominee, ‘n kind is ‘n snaakse ding. Hy het die een mens lief en die ander een nie. Jy kan daar niks aan doen nie,” vertel Koos.
Koos gesels sonder om asem te skep, want hy weet as hy ophou met gesels, kry Dominee weer ‘n kans. Dit moet nie gebeur nie. Hy gee selfs vir Dominee Viljoen ‘n preek oor die opvoeding van kinders.
“Koos!” val Dominee hom in die rede.
“Ja, Dominee?” vra Koos benoud.
“Koos, my kerkraad is onrustig oor jou,” begin Jan.
“Hulle hoef nie te wees nie, Dominee. Nou wil ek vir Dominee vandag iets vertel…,” gaan hy voort, maar Dominee val hom in die rede.
“Koos, maar dis ek wat vir jou iets wil vertel. Die polisie hou jou ook dop. Hulle sê my jy smokkel met dagga. Nee, moenie nou praat nie. Jy het ‘n goeie hart en jy kan so baie vir die gemeente beteken. Jy stam uit ‘n goeie en eerbare familie. Almal het respek vir jou oorlede vader gehad en jou ouma, ou Tante Sabien, is ‘n goeie mens en ‘n Christen. Jou paadjie sal jou net in die tronk beland. Bekeer jou van jou sondige weë. Kom kerk toe en wys vir ons jy wil ‘n ander lewe lei. Ek sal jou help, Koos. Almal sal jou help want hulle hou van jou. Jy weet dit miskien nie. Ek is onrustig omdat jy nooit ‘n werk kan hou nie. Jy was ‘n week by ou Wolheim en het die werk weer net so gelos. Daar is ‘n ander lewe en een wat jy miskien nog nooit aan gedink het nie. As jy begin werk, sal jy die respek van almal hê en, wie weet, straks nog hier in die kerkraadbanke sit.”
Jan Viljoen besef dit nie, maar hy het nou ‘n verkeerde snaar aangeroer. As daar een plek is waarvoor Koos wild is, dan is dit juis die kerkraadbanke. Daar gaan letterlik ‘n koue rilling langs sy lyf af. Koos Geyer wil vlug, hy wil sommer baie ver vlug; daar teen die berg waar Sias en Mias en Krisjan hul skerm opgeslaan het, daar in die nabyheid is nou juis ‘n paar sakke dagga. Dis baie geld wat daar lê.
“Ek sal weer na ou Wolheim toe gaan en met hom praat. As ek met om praat, sal hy jou weer terugneem, maaar hy sê vir my daar het goed ook uit sy winkel weggeraak,:” sê Jan ernstig.
Koos wil lag. Ou Wolheim se kat. Hy dink aan die stories van die kat, stories wat die kinders glo. Dinge kan vir hom so snaaks wees, dan wil hy sommer lag. Hy en die kinders glo tog dat katte kan praat. Dominee sal dit nie glo nie.
“Ek sal more met hom praat,” sê Jan Viljoen.
“Ja, Dominee,” antwoord Koos, te bly oor hierdie oplossing. Hy het iets ergers verwag. Hy is heeltemal gewillig om Dominee enige ding te belowe.
Maar die ergste kom nou. Toe Dominee dit sê, word Koos sommer koud.
“Kom ons kniel, Koos.”
Koos kniel saam met Dominee Viljoen, maar besluit om nie te luister nie. Hy sal aan ander dinge dink en die baie geld wat hy eendag sal hê, ja, en aan ou Wolheim se kat. Koos glimlag. Dominee het hom geprys, maar hy sal nie luister wat Dominee daar bid nie. Bo alles wil hy tog nie eendag in die kerkraadbanke sit nie.
Hulle staan op.
“More kan jy weer by ou Wolheim begin, Koos. En nou kan jy maar gaan.”
“Dankie, Dominee, baie dankie. Tot siens, Dominee.”
Koos Geyer vlug. Hy vlug sommer na Boesmansberg, die vriendelike bome en die stroom daar in die buurt. Hy weet nie waarom hy so bang vir die kerk en die Dominee is nie, want Dominee is tog ‘n goeie en regverdige man en almal se vriend. Maar Koos wil nog nie aan sy siel dink nie, want hy wil nog eendag baie geld maak en dit kan ‘n mens nie besit as jy met die goeie dinge besig is nie. Hy wil nie sleg wees nie, maar die smokkelaars het sy hulp nodig en hulle sal hom baie geld gee.
Daarom vlug Koos nou eers. Toe hy daar tussen die bome is, belowe hy sy hart om eendag ‘n goeie mens te wees en in die kerkraadbanke te sit. Darem nie nou al nie. Sias en Mias sal vir hom lag en die manne van Bitterwater sal dink sy hart het nou sag geword.
Koos begeer ook om goed te wees, maar dan eers later as hy genoeg geld het.
BAK EN BROU
Maak melkkos soos ouma dit gemaak het
Bestanddele:
2 groot eiers
Halwe teelepel sout
250 ml meelblom
Ongeveer ‘n halwe koppie water
2 koppies melk
Maak so:
- Klits die eiers en die sout effens.
- Voeg meelblom by en meng dit goed deur – sorg dat daar nie klonte is nie.
- Voeg net genoeg water by terwyl jy meng sodat dit ‘n stywe deeg maak.
- Knie die deeg behoorlik tot dit elasties raak.
- Sprinkel meel op ‘n kapbord en rol die deeg uit tot dit nie meer as 1 cm dik is nie.
- Kook melk op lae hitte (sorg dat dit nie oorkook nie)
- Sny die deeg met ‘n skerp mes in dun repies van ‘n paar millimeter dik.
- Gooi die snysels in die warm melk soos jy dit sny (anders plak dit teenmekaar vas).
- Jy kan nou ‘n kaneelstokkie in die pot met die warm melk en snysels gooi.
- Kook die melk met die snysels in vir 15 tot 30 minute terwyl jy dit roer.
- Dis op met kaneelsuiker oorgestrooi.
WAT MAAK JY DAAR?
Hamers
Hierdie kalbasvormige, tot 8 kg swaar klippe, was meer as 3 500 jaar gelede gebruik om ‘n gouddraende kwartsaar in Egipte uit te myn. Dit is belangrik om te onthou dat talle standbeelde soos die moai – die reuse klipstandbeelde op Paaseiland, die geboue en tempels van die Asteke en Inkas, rituele monumente soos Stonehenge, alles met kliphamers gemaak was. Hierdie kulture het nie metaalinstrumente gehad om mee te bou nie.
Na die ontdekking van metaal en hoe om metaal te giet en te verwerk, het metaalhamers ontstaan. Daar was egter nog nut vir houthamers en mettertyd het selfs rubber en plastiekhamers ontstaan.
Hierdie koper hamerbyl (hamer een kant en byl aan die ander kant) was ongeveer 7500 jaar gelede in Serbië gebruik. Dit is die oudste metaalhamer bekend.
Uiteindelik was daar baie tipes hamers vir talle verskillende bedrywe. Ek gaan hieronder net 12 noem wat algemeen bekend is en wat mens in winkels kan koop en wat mens allerdaags gebruik. Ander gespesialiseerde hamers soos die paneelklopperhamer, raammakershamer, gereedskapsmakerhamer, meganiese kraghamer wat smede gebruik, vleishamer, stemhamer waarmee klaviere gestem word, krygshamer waarmee krygers in die ou tyd mekaar mee gemoker het, ensovoorts is nie instrumente wat mense sommer algemeen teëkom of vir hout, metaal-, of bouwerk gebruik nie en dus gaan ek dit nie hier bespreek nie.
Klouhamer
Dit is die hamer wat mees algemeen gebruik word en elke gereedskapstrommel moet een in hê. Hierdie nuttige hamer kan vir amper enige doel aangewend word, maar word mees algemeen vir houtwerk gebruik. Die gesplete krom deel agter word gebruik om spykers mee uit te trek.
Blokhamer
Hierdie hamer is van hout gemaak en word veral in houtwerk gebruik om kapbeitels te slaan, of om hout te slaan om tappe of voeë in te slaan.
Dwarspenhamer
Hierdie hamertjie is met ‘n plat kop aan een kant toegerus en ‘n dwarspen aan die ander kant. Dit word gebruik om klein spykers soos paneelspykers in te slaan. Die dwarspen kan maklik tussen die vingers, wat die spykertjie vashou, bykom. Hierdie hamertjie word ook soms vir fyn werk gebruik soos om klein tappe en voeë in te slaan wanneer die houtwerk te klein is vir die blokhamer.
Bolpenhamer
Hierdie hamer word algemeen deur metaalwerkers gebruik om metaal te vorm. Die bol word gebruik om rondings te vorm en die plat gedeelte om die metaal plat te slaan. Dit word ook vir die omklink van klinknaels gebruik.
Bikhamer
‘n Bikhamer (nie blikhamer nie) word gebruik om die slak wat op ‘n sweislas vorm, wanneer mens sweis, af te kap.
Bankhamer en ander smeehamers
Smede gebruik baie vorms en tipes hamers vir verskillende toepassings, en die beste van als is dat hulle dikwels sommer hul eie hamers maak omdat hulle kan. Een van die mees algemene hamers wat met smeewerk gebruik word is egter die bankhamer. Die plat kant word gebruik om warm yster mee plat te slaan, terwyl die skerp beitelkant gebruik word om kepe in die sagte yster te slaan of om ‘n stuk yster af te kap.
Baksteenhamer
Hierdie hamer is met ‘n plat hamerkop aan die een kant en ‘n beitel aan die ander kant toegerus. Mens gebruik ‘n baksteenhamer om bakstene in twee of meer stukke te verdeel.
Rubberhamer
Rubberhamers word gebruik vir werk waar ‘n metaalhamer die werkstuk sal beskadig. Dit word algemeen gebruik om beitels te kap en om teëls gelyk te tik wanneer mens teëls lê.
Daar is ook plastiekhamers wat vir dieselfde doel aangewend word en amper dieselfde lyk.
Voorhamer
(Nederlands: mokerhamer, klophamer of vuisthamer)
Hierdie swaar (1-2 kg) hamers word in bouwerk en smeewerk gebruik om koubeitels te slaan. Dit word ook gebruik om bouwerk af te breek of wîe in te slaan. Dit word met een hand gebruik.
Sloophamer of groot voorhamer
Hierdie swaar (5 tot 8 kg) langsteel (tot 1 m lank) hamer word vir sloopwerk gebruik. Dit word met twee hande geswaai om mure en beton op te breek.
Voeghamer
Die voeghamer het een keep aan die een kant en ‘n plat kop aan die ander kant, of ‘n keep aan elke kant van die kop (soos in die foto hiernaas) waarin mens ‘n metaalkam van ‘n sagter metaal soos brons indruk. Hierdie kamme word verwyder en vervang wanneer die tande stomp word. Dit word gebruik om kepe in pleister of sement te kap of ou teëls af te kap voor teëlgom opgesmeer word en nuwe teëls gelê word. Die kepe sorg dat die teëlgom vasklouplek het.
Geologiese hamer
Ek weet dat hierdie tipe hamer nie orals beskikbaar is nie en meeste mense nie een het nie, maar aangesien dit die hamer is waarmee ek fossiele opgegrawe het, en ek sentimenteel daaroor voel, bespreek ek dit hier.
Prospekteerders, geoloë en paleontoloë gebruik algemeen hierdie hamer met sy plat kop aan die een kant en ‘n pik aan die ander kant om klip oop te kap. Prospekteerders en geoloë moet dikwels klip oopkap om die natuurlike kleur en tekstuur van die klip onder die verweerde buitenste laag te kan sien, om die gesteentetipe te identifiseer. Paleontoloë gebruik hierdie hamer om klip, wat ‘n fossiel bedek, weg te kap.
TOEKA SE TYD
Goudmyne in Suid-Afrika
Waarookal Britte wêreldwyd aangeland het, het hulle, soos Arabiere en Spanjaarde, vir goud gesoek, en dit was ook so in Suid-Afrika, Noord Amerika en Australië. Die Boerevolk het baie boere, onderwysers, prokureurs en predikante, maar bitter weinig geoloë gehad. Ons moes ons geoloë soos Hans Merensky (hier gebore maar in Duitsland getoë) en Dr Gustaaf Adolf Frederik Molengraaff van Holland invoer. Natuurlik was ons op die agtervoet gevang met die ontdekking van goud en so het ons ons land verloor. Die myne en die land was vanaf 1899 nooit weer in ons hande nie (ten spyte van wat jy van die Nasionale Party se heerskappy van 1948 tot 1994 dink).
Kennis is mag, en ons ly aan ‘n geweldige tekort aan kennis. Dit is skandalig dat mense oorsee meer van ons land weet as wat ons self daarvan weet. Neem nou maar die Vredefort Koepel – het jy al ooit daarvan gehoor en weet jy wat dit is? Weet jy waar die grootste goudrafinadery in die wêreld is? Het jy al van Mapungubwe gehoor en weet jy waar hulle goud vandaan gekom het? Weet jy waar die uraan, wat in die atoombomme wat in Nagasaki en Heroshima gebruik is, vandaan gekom het?
Presies – jy het niks daarvan ooit op skool geleer nie al was dit deel van die grootste gebeurtenisse in wêreldgeskiedenis. Daar gebeur goed onder jou neus sonder dat jy daarvan bewus is. Groot goed en klein goed wat ‘n impak op jou lewe het – soos die padteken hier langsaan. Waar sien mens hierdie teken en wat beteken die ontwerp?
Al die groot goudreserwes in die land was deur Britte ontdek. Alles begin gewoonlik met ‘n prospekteerder wat in ‘n stroompie pan vir goud. Natuurlik sal goud, soos enigiets anders, stroomaf spoel. Dit beteken dat mens lae opgehoopte gouddeeltjies of spoelgoud en selfs goudklonte in holtes verder stroomaf sal vind, en dan is daar natuurlik die brongebied waar mens dikwels kwartsare kry waar die gouddeeltjies uitverweer, wat ook gemyn kan word.
Elke keer as ‘n goudneerslag in Suid-Afrika ontdek is, was daar ‘n toestroming van derduisende desperate werklose mense van regoor die wêreld, veral van Brittanje. Delwerye het in die Wes Kaap, Mpumalanga, Limpopo, Gauteng en die Noordwes Provinsie soos paddastoele verrys. Uiteindelik was daar meer uitlanders – en spesifiek Britte – as Boere in die Transvaal.
Benewens die beperkte goudafsettings by Eersteling Goudmyn naby Makopane in Limpopo wat van 1871 tot 1887 gemyn is en Millwood naby Knysna in die Wes Kaap wat vanaf 1880 tot 1888 gemyn is, was die hooffokus van die myners die goudafsettings van Mpumalanga en die Witwatersrand.
Die goudmyne van Mpumalanga
Na die eerste spoelgoud in riviere rondom Sabie in 1871 ontdek is, is die gebied as die New Caledonian Goldfields geregistreer. Hierdie gebied het mettertyd as MacMac bekend gestaan weens die groot getalle mynwerkers van Skotland wat daar as delwers opgedaag het. Die dorp Pelgrimsrus het in 1873 rondom Pelgrimsspruit verrys toe ongeveer 1500 delwers, hoofsaaklik van Brittanje, op die spoelgoudafsettings wat daar ontdek is, toegesak het.
Verskeie ander goudbronne was in Mpumalanga in die jare wat gevolg het ontdek wat tot die totstandkoming van dorpe soos Barberton in 1884, Steynsdorp en Eureka City in 1885 en Leydsdorp in 1890 gelei het. Benewens Barberton het die ander drie in spookdorpe verander na die delwers na die nog ryker goudneerstettings, wat op die Witwatersrand ontdek is, in die laat 1880’s verhuis het.
Die goudmyn by Pelgrimsrus, wat tot 1971 operasioneel was, het ongeveer 200 ton goud opgelewer terywl die myne rondom Barberton, waarvan drie nog operasioneel is, tot dusver meer as 320 ton goud opgelewer het.
Witwatersrand Supergroep
Die eerste goudneerslag op die Witwatersrand was deur ‘n Britse myner, J.H. Davis, op die plaas Paardekraal, wes van die gebied wat Johannesburg sou word, in 1852 ontdek. Na Davis sy goud aan die tesourie van die Zuid-Afrikaansche Republiek of ZAR vir ₤600 verkoop het, is hy deur die regering van die ZAR gedeporteer in ‘n poging om die ontdekking geheim te hou. Daarna het Pieter Jacob Marais spoelgoud in die Jukskeirivier in 1853 ontdek. Marais was deur die regering van die ZAR tot geheimhouding gesweer in ‘n poging om te keer dat die Britte daarvan uitvind maar dit was van korte duur want in 1884 het Jan Gerrit Bandjes goud op die plaas Vogelstruisfontein ontdek terwyl die broers Fred en Harry Struben goud op die plaas Wilgespruit ontdek het.
Hierdie ontdekkngs was egter oorskadu deur die ontdekking van die Hoofrif in 1886 deur George Harrison (nie die Beatle nie) op die plaas Langlaagte, wat die grootste goudstormloop in geskiedenis ontketen het. Ongeveer 60 000 oorsese myners, hoofsaaklik uit Brittanje, het op die Witwatersrand toegesak toe die goudvelde deur die ZAR geproklameer is. Die feit dat hierdie oormag van buitelanders later hul politieke wil op die ZAR, wat maar 30 000 volwasse manlike burgers gehad het, wou afdwing, het tot die Tweede Anglo-Boereoorlog gelei.
Na die ontdekking van die Hoofrif van die Witwatersrand Supergroep het delwerye al langs die dagsoom verrys en teen die tyd dat die goudveld deur die ZAR in September 1886 geproklameer is, was die hele lengte van 45 km van die dagsoom reeds blootgelê. Hierdie deel van die Witwatersrand Supergroep staan as die Sentraal Rand Goudveld bekend. Prospekteerders het na die weste en die ooste van die Sentraal Rand Goudveld, ander dele van die Witwatersrand Supergroep, wat as die Wes Rand en Oos Rand Goudvelde bekend staan, opgespoor. Dorpe soos Springs, Nigel, Brakpan, Boksburg, Germiston, Johannesburg, Roodepoort, Randfontein, Krugersdorp en Carletonville, het kort na die ontdekking van die goudryke rotslae, soos paddastoele in hierdie drie goudvelde verrys.
Die eerste oopgroefmynwerkers het vroeg al agtergekom dat die geologiese lae, wat die Witwatersrand Supergroep opmaak, meestal teen ‘n hoek van 10 tot 30 grade na die suide hel, alhoewel, die lae met tot 80 grade op die Wes Rand hel. Anders as die spoelgoud, goudklonte en goudare van Mpumalanga, was dit nodig om die gouddraende lae van die Witwatersrand Supergroep met stampmeule fyn te maal en met chemikalieë uit die slik te onttrek.
Die klein delwerye is deur groter mynmaatskappye uitgekoop en die myne was met behulp van gespesialiseerde toerusting en ‘n georganiseerde werksmag bedryf. Die ontwikkeling van ‘n gesofistikeerde infrastruktuur soos spoorwegnetwerk, padnetwerk, betroubare kos- en watervoorsiening en permanente geboue was nodig om die groeiende professionele mynboubedryf te dien. Selfs die Vaaldam was gebou om die groeiende getal mense op die Witwatersrand van water te voorsien. Finansiers, veral dié wat by die diamantbedryf van Kimberley betrokke was, soos Hermann Eckstein, Hans Sauer, George Goch en Cecil John Rhodes het na Johannesburg toe getrek om die mynbedryf daar oor te neem. In 1887 word die Johannesburgse Aandelebeurs – die grootste aandelebeurs in Afrika – gestig, spesifiek om die mynsektor te befonds.
Kort na die ontdekking van die Hoofrif het dit duidelik geword dat die logistiese probleme rondom die uitmyn van die geologiese lae, wat vir kilometers onder die oppervlak inhel, bo die vuurmaakplek van die oudtydse delwerspraktyke was. Prospekteerders het nuwe boortegnieke vanaf 1889 ingespan om te bevestig dat die gouddraende gesteentes etlike kilometers verder na die suide van die dagsoom voorkom. Mynmagnate soos Hermann Eckstein en Cecil John Rhodes het toe die plase suid van die dagsoom begin opkoop om diep skagmyne daar te vestig.
Rotse van die Witwatersrand Supergroep is verder suid in Gauteng, Noordwes en in die Vrystaat ontdek waar dit in ‘n boog rondom die Vredefort Koepel voorkom en myne en dorpe het oral rondom die dagsome daar opgespring. Daar was 68 mynmaatskappye tussen September 1886 en die einde van 1887 op die Witwatersrand geregistreer, waarvan die grootste een Randfontein Estates Gold Mining Company was, wat ongeveer 20 000 mynwerkers in diens gehad het. ‘n Tydperk van oornames het gevolg en so het, na die oorname en samesmelting van sewe kleiner myne, Crown Mines Ltd., die grootste verskaffer van goud in die wêreld geword. Hierdie myn, wat eens 28 000 mynwerkers in diens gehad het, het 1400 ton goud gelewer.
Moderne diepmyn-tegnieke, wat tans wêreldwyd gebruik word, was vir die eerste keer vir die myne op die Witwatersrand ontwikkel en gebruik. Vertikale skagte, wat tot by die gouddraende lae gesink is was vir die eerste keer deur Jubilee Gold Mining Company in 1887 gebruik. Kort daarna het J.B. Robinson vyf skagte op die plaas Langlaagte gesink, wat met sytonnels verbind is, om die Hoofrif met behulp van afbouing te myn. Die diepste myn in die wêreld vandag, is Mponeng Goudmyn (voorheen bekend as Western Deep Levels Goudmyn) naby Carletonville. Hierdie myn is reeds 4 km diep en daar is planne om die myn tot ten minstens 5 km ondergronds te sink.
Die regering van die ZAR het met groeiende kommer na die instroming van uitlanders, veral die Britte gekyk wat al hoe meer aggressief geraak het en stemreg geeis het. Die regering het die gety probeer keer deur om die verkope van dinamiet aan hierdie immigrante swaar te belas, wat teëstand van die mynmagnate ontlok het. Uiteindelik het die mynmagnate, onder leiding van Cecil John Rhodes, saamgesweer en die Jameson inval beplan en gefinansier. ‘n Groep van ongeveer 400 lede van die Rhodes-gefinansierde British South Africa Company polisie en 200 vrywilligers het oor Nuwejaar van 1895–1896 die ZAR binnegeval. Hulle het van Suid-Rhodesië (Zimbabwe vandag), deur Betsjoeanaland (Botswana vandag) onder leiding van Dr. Leander Starr Jameson suidwaarts te perd gery, maar naby Krugersdorp was hulle deur die Boere gestuit. Daar was regsake, skuldigbevindings en tronkstrawwe opgelê. Jameson is na ‘n paar maande uit die tronk in Engeland waar hy aangehou is vrygelaat. Hy was later as die hoof van die British South Africa Company aangestel.
Na die Jameson debakel het Rhodes, wat Kruger gehaat het, beelde van twee leeus aan hom geskenk, wat mens nou nog by Krugerhuis kan sien. Die een slaap en die ander is wakker. Sommige mense dink dat dit ‘n sinistere boodskap van Rhodes aan Kruger was – die Boererepubliek slaap, maar die Britse Ryk is wakker.
Dinge het gou na die Jameson inval vererger tot President Paul Kruger genoop was om op 10 Oktober 1899 oorlog teen Brittanje te verklaar.
Die Britse Ryk het, na die Tweede Anglo-Boereoorlog, wat die duurste oorlog wat hulle tot op daardie tydstip geveg het en ongeveer ₤ 20 Miljard en die lewens van 22 000 Britse soldate gekos het, finaal beheer oor die ZAR en Vrystaat en die goudmyne oorgeneem. Getrou aan die segregasiebeleid van die Britse Ryk, was aparte behuising vir swart mynwerkers opgerig en so het woonbuurtes soos Kliptown en Orlando (wat later woonbuurtes binne Soweto sou word), Thembisa en Katlehong langs bestaande blanke gebiede verrys. Brittanje het, danksy die goudmyne, die rykste land in die wêreld geword, maar mettertyd het multinasionale maatskappye, deur die loop van die 20ste eeu, die myne oorgeneem.
Die opbloei van die goudmyne het ‘n hele omwenteling in die vestiging van mense in die suide van die ZAR teweeggebring. Die bevolking van ongeveer 600 Boere wat in die Witwatersrand gebied gewoon en geboer het, is vinnig deur die duisende inkommers van oorsee verswelg. Meeste het hul plase vir ‘n appel en ‘n ei aan prospekteerders en mynontwikkelaars verkoop, terwyl ander dit gedurende die Tweede Anglo-Boereoorlog verloor het. Voor die ontdekking van goud op die Witwatersrand in 1886 was die ZAR die tuiste van ongeveer 300 000 Boere en tot ‘n mindere mate ander mense van Europese herkoms, en ongeveer 800 000 swart mense, hoofsaaklik van die Pedi, Tswana, Ndebele, Venda en Tsonga stamme. Binne ‘n jaar na die ontdekking van goud was daar na beraming reeds 7 000 mense, hoofsaaklik Brits wat op die Witwatersrand gevestig het, waarvan ongeveer 3 000 in Johannesburg self gewoon en gewerk het. Die bevolking van die Witwatersrand, maar veral Johannesburg, het vir ‘n paar jaar eksponensieël gegroei, vir ‘n paar jaar tydens die Tweede Anglo-Boereoorlog gekrimp, maar toe daarna net nog vinniger aangewas.
Die mynbase het ‘n onversadigbare drang gehad om nog meer en nog groter myne te ontwikkel en meer en meer werkers was daarvoor nodig. Hulle het dus in 1904 ongeveer 64 000 Chinese gebonde arbeiders (“indentured labourers” – weliswaar niks minder as ekonomiese slawe van Brittanje nie) in die land ingebring om op die myne te werk. Nadat die regering besluit het om hierdie Chinese in 1910 te repatrieër, het hulle meer swart arbeiders begin werf. Hulle het van wyd en syd van naburige lande soos Mosambiek, maar later van Brits-beheerde gebiede soos Lesotho, Botswana en destydse Rhodesië, honderde duisende migrant-werkers ingevoer, want daar was nie genoeg plaaslike swart arbeiders nie.
Dit is belangrik om hierdie feite te ken, want almal blameer ons vir hierdie gemors omdat ons die sak patats van die Britte in 1948 geërf het – ons het nog steeds nie die myne na 1948 besit nie, maar moes pa staan vir al die sosioekonomiese en politieke gemors wat die Britte vir ons nagelaat het juis om daardie myne te vestig en te bedryf. Die goudmyne was die enkele grootste ding wat met Suid-Afrika gebeur het. Dit het reuse rykdom vir sekere oorsese mense geskep, dit het grootliks tot die ontwikkeling van infrastruktuur in die land en veral die stede en industrieë op die Witwatersrand bygedra, dit het ‘n reuse impak op die mense se vestigingspatrone en die politiese en sosioekonomiese ontwikkeling van Suid-Afrika gehad. Die opbrengs van die goudmyne, en tot ‘n mindere mate die diamantmyne, het die koffers van die Britse Ryk so vol gemaak dat hulle die Eerste en Tweede Wêreldoorloë aanvankik daarmee kon finansier. Myne speel tot vandag toe ‘n groot rol in die politiek en ekonomie van die land.
Die goudindustrie is ook een van die beste voorbeelde van ‘n hulpbronvloek. Desondanks die rykdom wat dit vir sommiges soos die Randlords, internasionale bankiers en Brittanje geskep het, het dit die Suid-Afrikaanse bevolking tot ‘n arbeidersklas afgegradeer. Talle Boere-krygsgevangenes moes na hul terugkeer na Suid-Afrika van die konsentrasiekampe in Ceylon (Sri Lanka vandag) en St. Helena, agterkom dat daar niks van hul plase oor was nie. Hulle het kinders en selfs in sommige gevalle, hul vrouens, in die plaaslike konsentrasiekampe verloor, hul huise is afgebrand of opgeblaas en hul vee is doodgeskiet of met bajonette doodgesteek en hul lande is afgebrand. Hierdie ekonomies-verslane mense het deel van die al hoe groter wordende groep Armblankes geword. In baie gevalle was die enigste uitkoms vir die Armblankes om op die myne te gaan werk. Die politieke oorwinning in 1948 het niks aan hierdie feit verander nie – die politieke landskap was wel deur die Afrikaner oorgeneem, maar nie die myne of industrieë van die land nie – dié was en is nog steeds in die hande van oorsese konglomerate, maatskappye en individue, presies soos wat die situasie vandag nog steeds is.
‘n Hulpbronvloek is wanneer ‘n hulpbron, soos in die geval van olie, goud of ander minerale, veroorsaak dat ‘n land politieke, sosioekonomiese en omgewingsontwrigting beleef wat die plaaslike mense erg benadeel, terwyl dit die plunderaars van daardie land se hulpbronne grootliks bevoordeel. Dit is ook die geval in die Midde Ooste. Niemand sou ‘n duit omgegee het wat daar aangegaan het nie as dit nie vir die olie was nie. Niks gaan oorsese moonthede en individue keer om ander lande se hulpbronne te plunder as hulle dit begeer nie. As die regering nie wil saamwerk nie, sal daardie lande geld of wapens vir die opponente van die regering gee om te sorg vir politieke onstabiliteit en selfs ‘n magsoorname in die land, wat die buitelanders ten gunste is. Dit sal ook verklaar hoekom regerings nie hierdie plunderaars forseer om die skade wat hulle aan die omgewing doen te rehabiliteer nie, omdat hulle kop in een mus met hierdie plunderaars is, maar meer oor die skade wat die mynbedryf aan die ekologie, landbou en mense se gesondheid aanrig in ‘n volgende uitgawe van Beiteltjie.
KNIP EN PLAK
As jy bereid is om R320 per persoon te betaal, kan jy op ‘n myntoer van tot 226 m onder die oppervlakte gaan en na van die oorspronklike myntonnels en koekepanspore kyk. Daar sit ook ‘n man wat met ‘n rotsboor met ‘n groot gedreun maak asof hy gouderts uit die rotswand boor.
Crown Mines was op sy tyd die grootste en diepste goudmyn ter wêreld en het meer as 28 000 kg goud per jaar tydens topproduksie opgelewer. Op sy hoogtepunt in die 1960’s het ongeveer 30 000 mense daar gewerk.
Die res van die skagtoringmodel sal in die volgende uitgawe van Beiteljie verkyn.
UIT DIE TUIN
Grond – die ware skat
Sonder grond sou ons nie kon bestaan nie – dit is die begin en onderhouer van lewe. Baie mense dink kos kom van winkels af, maar dit is verkeerd. Kos kom van plase af waar boere sade in die grond saai wat die plante voortbring wat ons eet. Die vleis wat ons eet kom van beeste, varke, skape en hoenders wat plante vreet wat in die grond groei. Die minerale en al die voedingstowwe wat mens in kos kry, buiten vir stysel, kom uit die grond uit. Suiker en stysel word uit water en koolsuurgas deur plante vervaardig, maar selfs dan word die water uit die grond uit deur die plante opgeneem.
Mens kan ‘n hele boek oor grond skryf, maar hier gaan ons na die organiese aspekte van grond kyk – beide die lewende organismes wat in die grond voorkom en die dooie oorblyfsels van organismes wat die kompos of humus in die grond vorm. Die eerste en belangrikste deel van ‘n voedselweb of voedselpiramiede – wat amper nooit gewys word nie is bakterieë. Dit is die primitiefste organismes op aarde. Sonder bakterieë sou daar nie grond gewees het nie. Bakterieë en swamme sorg dat dooie organiese materiaal soos blare, takke, stompe en selfs diere in hul oorspronklike boustowwe afgebreek word, wat dan weer deur plante opgeneem kan word. Hierdie proses kan ook verrotting of kompostering genoem word. Hierdie organiese boustowwe verryk die grond wat andersins net dooie sand en modder sou gewees het. Dit is dan hierdie boustowwe wat plante benodig om te kan bestaan.
Swamme het ‘n baie belangrike rol om te speel en breek dooie organiese materiaal af in dele van die grond wat belug is. Meeste bakterieë kan nie in lug oorleef nie, want suurstof maak hulle dood, maar swamme het weer suurstof nodig om te kan bestaan. Swamme besit verskillende ensieme waarmee hulle blare en hout kan afbreek. Daar is ‘n netwerk van swamhifes ondergronds wat met mekaar, en die wortels van plante verbind is – dit is die risosfeer wat plante help om voedingstowwe op te neem. Maar meer daaroor in ‘n latere uitgawe van Beiteltjie.
Nog ‘n belangrike feit, wat meeste mense nie weet nie, is dat daar meer lewe onder die grond voorkom as daarop. Toegegee, meeste van hierdie organismes is mikroskopies klein en dus kan mens hulle nie met die blote oog sien nie, maar weens die belangrike rol wat hierdie organismes in die grond speel, verskoon dit nie die mense wat skoolleerplanne saamstel, om dit uit te laat nie.
Die belangrikste groep diere wat in grond voorkom is nematode of rondewurms. Rondewurms is die grootste groep diere op aarde – 80% van alle diere wat op aarde voorkom, is rondewurms – en nie een skoolhandboek noem dit nie. En as jy dink dat ek oordryf – een teelepel grond kan miljoene rondewurms bevat! Rondewurms kom meestal in die boonste 15 cm van die grond voor. Hulle kom egter regoor die aarde voor – daar is selfs rondewurms op die hoogste berge, in water, op die seevloer, in woestyne, in die arktiese sirkel en selfs in die diepste myne – met ander woorde hulle kom tot ten minstens 3 km in die aardkors voor. Daar is predatoriese rondewurms wat ander diertjies en eensellige organismes vreet en selfs rondewurms wat ander ronderwurms, insluitende lede van hul eie spesies vreet, daar is omnivoriese rondewurms, swamvretende rondewurms, daar is ook ‘n groot persentasie rondewurms wat dooie organiese materiaal eet, maar meeste rondewurms vreet bakterieë, swamme, alge en selfs klein insekte wat goed vir landbou is. Daar is ook ongelukkig rondewurms wat plante parasiteer en wat van die grootste bedreigings vir landbou is.
Daar is ook talle insekspesies wat ondergronds woon soos termiete en miere, en ander wat slegs as larwes in die grond voorkom soos die larwes van miskruiers en snywurms wat die larwes van rooskewers is. Dan is daar nog talle insekte soos kewers wat bedags in die grond wegkruip om snags uit te kom om te voed. Hierdie insekte maak tonnels in die grond, wat dit poreus maak sodat reënwater deur die grond opgeneem word eerder as wat dit bo-oor gekompakteerde digte grond stroom. Insek- en erdwurmtonnels belug die grond wat noodsaaklik is vir swamme om ondergronds te gedy, en soos ek genoem het, swamme is allerbelangrik vir die afbraak van organiese materiaal om kompos te vorm.
Die rol van erdwurms is selfs nog belangriker en ek gaan in ‘n volgende Beiteltjie meer oor erdwurms praat. Benewens die belugting van die grond deur middel van hul tonnels, help hulle om organiese materiaal af te breek, daar is stikstofbindende bakterieë wat allerbelangrik is vir plantegroei wat saam met erdwurms voorkom en daar is kalkkliere in die spysverteringstelsel van erdwurms wat help om suur grond te neutraliseer.
Dus, wanneer jy weer eendag na die veld kyk – probeer hierdie feit onthou: naamplik dat alles wat bo-op die oppervlakte leef, die mens inkluis, van die voedingstowwe onder die oppervlakte kom. En hoe die ekologie veel groter en meer verweef is, as wat jy ooit gedink het. Dan moet jy ook besef dat ons grond en natuurlik water, beter moet bewaar as enige ander skat op aarde, want sonder grond en water is daar geen lewe nie.
KUNS & KUNSVLYT
Houtskool
Houtskool was een van die eerste mediums wat die mens vir kuns gebruik het. Die oudste gebruik van houtskool kom in rotskuns in Suider-Afrika en Australië voor. Die ontdekking van houtskool as medium was eenvoudig – mense het verkoolde stukkies hout gevat en daarmee begin teken.
Later het kunstenaars en mense wat kunstoerusting voorsien spesiale tipes hout verkool om vir kunswerke te gebruik. Een so ‘n tipe hout is druiwehout. Deesdae word houtskoolstokkies en van saamgeperste houtskool en gom of was gemaak en as houtskoolpotlode of -stafies verkoop.
In die Renaissance het kunstenaars soos Leonardo da Vinci sketse as voorstudies gemaak wanneer hy ‘n skildery beplan het. Hulle het dan dikwels houtskool vir die sketse gebruik.
Houtskool is egter so veelsydig dat mens dit kan gebruik om fyn, ligte strepe tot intense donker strepe te maak en dit was dus deur talle kunstenaars as medium gebruik om hul kunswerke te maak.
Die enigste nadeel van houtskool is dat dit maklik smeer as daaroor gevryf word en dus spuit kunstenaars ‘n fikseermiddel oor die kunswerk om dit te beskerm.
KOM SPEEL SAAM
Maak ‘n woer-woer
‘n Woer-woer is sekerlik die maklikste speelding om te maak. Al wat jy nodig het is ‘n groot knoop en ‘n toutjie of dik gare.
Jy hou die punte van die toutjie vas met die knoop in die middel. Dan swaai jy die knoop vinnig in die rondte om die tou op te wen. Dan begin jy stadig maar ferm die opgewende toutjie tussen jou twee hande te trek om die knoop in die middel te laat draai. Die woer-woer maak ‘n lekker bromgeluid as jy dit reg doen.
Maar hoekom moet jy met ‘n knoop tevrede wees? Het jy geweet dat jy amper enigiets wat goed gebalanseer is in die rondte kan draai?
Probeer verskillende grootte woer-woere en selfs verskillende vorms. Versier jou woer-woer en kyk na die patrone en kleure wat verskyn. Die groot woer-woer is 15 cm in deursnee.
Die een wat die lekkerste suis is die een met die gaatjies rondom. Ek dink mens kan jou woer-woer laat fluit as jy die gaatjies teen die regte hoek maak, maar ek het dit nog nie reggekry nie.
BLOKRAAI
1: Die ampstaf van ‘n koning.
2 dwars: Die tydperk 3 300 – 1 200 jaar v.C.
2 af: Die hamer waarmee mens slak van ‘n sweislas afkap.
3 ‘n Stof wat blink as dit gepoleer word en wat ‘n goeie geleier van elektrisiteit en hitte is.
4. Die tipe hamer waarmee mens paneelspykers inkap.
5. ‘n Tipe metaal wat van nature blink, pletbaar en redelik skaars is.
6. Dit wat met geld of ‘n muntstelsel te doen het.
7. ‘n Mengsel van twee of meer tipe metale.
8. Iemand wat ‘n myn of myne besit en baie ryk daaruit geword het.
9. ‘n Meersellige organisme wat nie fotosintetiseer nie, maar ook nie ‘n dier is nie.
10. Die meervoud van ‘n driehoekvormige voorwerp wat mens in ‘n kraak slaan om dit oop te druk.
11. Die Nama woord vir ‘n akkedis.
12. Die plek waar makelaars heen gaan om besigheid te doen.
13. Die buitenste 40 km van die aarde.
14. Die benaming vir Britte wat tydens die goudstormloop hiernatoe gekom het.
15. ‘n Stuk gegote metaal wat in die verlede handel mee gedryf is.
16. Die reuse klipstandbeelde op Paaseiland.
17. ‘n Geologiese laag wat op die grond sigbaar is.
18. ‘n Kunswerk op ‘n plat oppervlakte maar wat tog drie-dimensioneel opstaan.
19. Die meervoud van ‘n instrument waarmee mens ‘n landery gelyk maak.
20. Die gebied waar die meeste goudmyne in Suid-Afrika voorgekom het.
21. Die rykste groep mynmagnate op die Witwatersrand.
22. Stawe goud of silwer wat deur lande in hul staatskas opgepot word.
23. Die gebied oos van die Middelandse See.
24. Die klas van verarmde Afrikaners van ‘n eeu gelede.
25. Die mynproses waartydens ‘n gouddraende geologiese laag gemyn word.
26. Die natuurlike mengsel van goud en silwer.
27. Die vertikale opening in ‘n myn wat tonnels verbind.
28. Rotse wat vir hulle metaalinhoud gemyn word.
29. Die metaal wat meer oorloë as enige ander metaal veroorsaak het.
30. Die metaal wat saam met koper gemeng word om brons te vervaardig.
Die raaisel van die twee myntonnels
Jy is ‘n geoloog wat by ‘n myn werk. Aan die einde van ‘n skof, hoor jy iemand iets in die verbygaan sê dat hulle vandag die grootste goudaar ooit in die diepste deel van die myn gevind het en jy besluit om ondersoek in te stel. Ongelukkig is daar zama zamas wat ‘n deel van die myn oorgeneem het en dit is lewensgevaarlik om in daardie gekaapte deel van die myn in te gaan.
Jy kom op die onderste vlak van die myn aan en sien twee tonnels. Jy weet nie watter een na die gekaapte deel van die myn toe loop nie en watter een die toegang na die groot goudaar is nie. Elke tonnel word deur ‘n mynwerker bewaak. Een van hulle werk waarskynlik saam met die zama zamas. Die ander een is waarskynlik een van jou mense. Jy weet die zama zama gaan vir jou lieg en die ander een gaan die waarheid praat, maar jy weet nie wie is wie nie. Jy weet ook dat die zama zamas die goudaar in die hande sal wil kry en jou eerder sal wil stilmaak as om jou toe te laat om eerste by die goudaar uit te kom. Jy mag net een vraag vra voor humeure opvlam en dus moet jy jou woorde reg kies. Watter vraag moet jy vra om die regte tonnel te kies?
BRIEF AAN OUERS
Leesontwikkeling
Lees is een van die belangrikste vaardighede waarop akademiese sukses en lewenslange leer berus. Mens moet egter die stappe van leesontwikkeling verstaan sodat ouers en onderwysers kinders kan bystaan sodat hulle in gemotiveerde en vaardige lesers kan ontwikkel.
Leesontwikkeling is ‘n komplekse proses wat verskeidenheid vaardighede behels. Die belangrikste van hierdie vaardighede is fonetiese bewustheid, woordeskat, vlotheid en begrip. Mens moet eerstens verstaan dat die gedrukte woord, simbole vir die gesproke woord is. Sonder ‘n goed ontwikkelde taalvermoë is lees onmoontlik.
Kinders vorder tipes deur vyf ontwikkelingsfases soos hulle leesvaardigheid ontwikkel en elke fase bou op die voorafgaande fase. As een fase ontbreek word die kind se leesvaardigheid net daar belemmer, en dikwels is die effek hiervan permanent. Dit is dus verskriklik belangrik vir ouers en opvoeders om te verstaan hoe hierdie fases op mekaar volg en hoe om die kind op hierdie fases van sy ontwikkeling te ondersteun. Die vyf fases is voor-lees, dekodering, bevestiging en vlotheid, lees om te leer en laastens lees vir lewenslange leer.
Die voor-lees fase (moenie dit met voorlees verwar nie) vind plaas in die heel eerste jare van ‘n kind se lewe voor hulle skool toe gaan. Dit is die allerbelangrikste tyd waartydens ‘n kind se taalvaardighede ontwikkel, wat deel van ‘n neurologiese ontwikkelingsproses is wat nie later herhaal of ingehaal kan word nie. Saam met die kind se taalvermoëns ontwikkel sy fonetiese bewustheid, woordeskat, begripsvermoëns en kommunikasievermoëns – maar slegs as daar met hom gepraat word. Wanneer kinders op hierdie stadium van ontwikkeling aan boeke blootgestel word, word hulle aan die begrip dat gedrukte letters klanke en woorde voorstel, blootgestel. Voorlees is van kardinale belang in hierdie ontwikkelingsfase (sien Beiteltjie 1.4).
Die dekoderingsfase is die eerste bewustelike deelname van die kind in die leesproses. Die deurbraak vind plaas as die kind nou intens bewus word van die feit dat letters klanke voorstel en hulle nuuskierig word om uit te vind wat dit beteken en woorde self probeer ontsyfer. Die kind ontdek dan dat hulle die vermoë het om eenvoudige woorde te lees. Hierdie fase kan nie bemeester word as die kind nie ‘n begrip het van die fonetiese aard van letters en woorde nie. Wanneer die kind ontdek dat hulle sigwoorde (woorde wat hulle met ‘n oogopslag herken sonder om dit uit te spel) herken, bou dit hulle selfvertroue en word lees ‘n aangename en opwindende ervaring.
Die bevestigingsfase vind gewoonlik in die eerste jare op skool plaas, maar dit is slegs suksesvol as die vorige twee fases in plek is. Dit verklaar wat die oorsaak van die ongeletterdheid in Suid-Afrikaanse skole is want meeste huise het nie boeke nie en voorlees vind glad nie plaas nie – die kind sien vir die eerste keer ‘n boek op skool. Tydens hierdie fase leer die kind om woorde vinniger te kan uitspel en herken en begin onafhanklik al hoe vlotter te lees. Dit is ook nou wat die kind meer op begrip eerder as slegs die ontsyfering van woorde begin fokus. Kinders se woordeskat en begrip ontwikkel nog verder tydens hierdie fase.
Die lees om te leer fase wat veronderstel is om in graad vier tot agt plaas te vind, gee die kind die noodsaaklike vermoëns om akademies vaardig te word. Aangesien alle kennis eerstens en hoofsaaklik in gedrukte vorm bestaan, kan ‘n kind nie akademies vorder as hy nie goed kan lees nie. Belangrike aspekte van hierdie fase is dat die kind leer om komplekse inhoud te kan lees en verstaan wat gevorderde woordeskat en begripsvermoëns vereis. Kritiese denke ontwikkel in hierdie fase wat nodig is vir die kind om dit wat hy lees te kan analiseer en evalueer en met ander bronne van inligting te kan vergelyk wat die grondslag vir navorsing is. Kinders leer om inligting te integreer en op te som en hul kennis vir probleemoplossing aan te wend.
Die lees vir lewenslange leer fase is noodsaaklik om ‘n voorliefde vir lees te ontwikkel. Hierdie fase begin gewoonlik op hoërskool, maar duur vir die res van die persoon se lewe. Gedurende hierdie ontwikkelingsfase ontwikkel mense ‘n voorliefde vir lees as deel van hul persoonlike verryking en professionele ontwikkeling. Hierdie ontwikkelingsfase sluit die blootstelling aan verskillende genres, die integrasie van inligting en die opbou van ‘n persoonlike biblioteek in.
François Durand
Rig alle korrespondensie aan: beiteltjie@yahoo.com
Volgende maand in Beiteltjie
Die storie oor goud gaan verder – baie verder as wat jy kon raai.
Bou jou mynskagtoring klaar!
Leer hoe om die lekkerste kaiings te braai
Vind uit hoe om ‘n waterbom te maak!
Oupa Knoffel vertel
grootpraatstories.
