Ontdek.
Leer elke maand iets nuuts om so jou algemene kennis te groei.
Uitgawe 1 – Januarie 2026
Die Huismuis
Die huismuis is een van die eerste diere wat saam met mense geleef het. Mense het heel eerste honde makgemaak. Oorspronkik was honde gebruik om mee te jag. Mens het toe heeltyd rondbeweeg agter wild aan en het nie lank op een plek gebly nie. Later, toe mense met graan en skape begin boer het, het hulle huise gebou waarin hulle heeljaar gebly het, want hulle het nie meer nodig gehad om agter wild aan te trek nie.
Toe mense in huise begin bly het, het muise saam met hulle ingetrek. In huise was muise beskerm teen roofdiere soos uile en slange wat hulle wil vang en daar was graan om te eet. Muise, soos baie ander knaagdiere is lief vir graan. Mense gebruik nie baie die woord graan wanneer hulle praat nie, maar jy ken dit eintlik al.
As jy brood, koekies of pap eet, eet jy eintlik graan. Graan is kos soos koring, mielies, rys, hawer en nog baie ander. Graan is die sade van grasse wat mense duisende jare gelede uitgesoek het en vir kos aangeplant het. Baie tipes kos word van graan gemaak – soos mieliepap, hawermout, graanvlokkies, muesli, maltabelapap, gepofte rys, pannekoek en pasta. Brood, koek, koekies, beskuit en pizzas word van koringmeel gemaak en in ’n oond gebak.
Muise is baie lief vir al hierdie kos wat ons van graan maak. Muise, het soos alle knaagdiere, spesiale voortande waarmee hulle knaag. Knaagdiere sluit muise, rotte, hamsters, marmotte, blesmolle, ystervarke, bewers en nog baie, baie ander diere in. Daar is meer knaagdiere as enige ander tipe soogdiere op Aarde. Knaagdiere het almal twee boonste en twee onderste snytande, terwyl jy vier boonste snytande en vier onderste snytande het. Honde het ses boonste en ses onderste snytande. Knaagdiere het nie slagtande nie, terwyl honde en mense slagtande het. Ons noem die slagtande van mense oogtande. Muise het kiestande soos jy. Dit is die tande waarmee gekou word.
Die punte van die snytande van knaagdiere is baie skerp en beitelvormig. Hulle gebruik dit om deur die harde buitenste doppie van sade te knaag. Rotte kan ook gate in hout en selfs in sement knaag om in huise in te kom. Rotte hou daarvan om in die dakke van huise te woon, terwyl muise weer van kombuise hou en dikwels onder of agter kaste bly, of gaatjies in vloerlyste groter kou en so in gapings tussen die bakstene en die vloerlyste hul neste maak.
Muise kan baie vinnig voortplant, omdat daar gewoonlik so ses tot agt babas op ‘n keer gebore word. Nadat die babamuise gespeen is, word die volgende groepie babas omtrent 25 dae later gebore. Die rede hoekom muise so vinnig voortplant, is omdat hulle so erg deur roofdiere in die natuur gejag word. Maar roofdiere kom gewoonlik nie in mense se huise voor nie en dus teel huismuise baie vinnig aan.
Muise en rotte kan siektes aan mense oordra. Vlooie van rotte het ’n dodelike siekte van rotte na mense oorgdra wat die Swart Dood genoem word. Omtrent 100 miljoen mense, ongeveer die helfte van die mense in Eurasië, het daarvan doodgegaan. Muise en rotte kan deur hulle piepie of mis op kos, of oppervlaktes, ook siektes na mense toe oordra.
Uitgawe 2 – Februarie 2026
ONTDEK
Windmeule
Oorspronklik het mense graan met die hand gemaal, maar mettertyd, toe mense in al hoe groter groepe in dorpe en stede begin woon het, het mense maniere ontdek om natuurkragte soos vloeiende water en wind in te span om baie graan op ‘n slag te maal. Windmeule het op hierdie manier eeue gelede ontstaan.
Van die oudste windmeule bekend is die panemones van die Midde Ooste wat vertikale asse het wat deur vertikale vinne aangedryf word. Daar is steeds werkende panemones in Nashtifan in Iran. Die as draai ‘n meulsteen in ‘n meulkamer onder elke panemoon.
Panemones is op plekke in die Midde Ooste bo-op heuwels, waar die wind gereeld sterk en aanhoudend waai, gebou. Panemones bestaan uit ‘n muur met vertikale openinge wat na die heersende windrigting wys, met ’n ry vertikale windkamers daaragter. In die middel van elkeen van die windkamers is ‘n lang, reguit houtpaal, van sowat 6-8 m lank, regop geplaas waarvan die boonste helfte binne die windamer uitgesteek het en die onderste helfte tot in die ondergrondse meulkamertjie gesteek het. Vier vertikale vinne van planke is dan rondom die paal in die windkamer vasgemaak. Wanneer die wind deur die gleuf in die muur tot in die een helfte van die windkamer waai, vang die vinne aan daardie kant die wind en draai die paal in die rondte.
‘n Ry ondergrondse meulkamers, wat met die boonste windkamers ooreenstem, is onder die hierdie muur gebou. In die skets hierlangsaan kan jy sien hoe die paal van die boonste windkamer tot binne die meulkamer gaan om die lopersteen in die rondte te draai wanneer die vinne in die windkamer bogronds deur die wind beweeg word.
Die windmeule wat ons beter ken is dié van Europa wat vertikale wieke het wat ‘n horisontale as draai. Die meule wat in die Kaap deur die Hollanders en later Dirk van Renen gebou is, het soos dié van Europa gelyk en gewerk.
Daar is talle verskillende windmeulontwerpe in Europa, maar almal volg dieselfde beginsel: die wieke van hierdie windmeule kan na die wind gedraai word soos wat die windrigting verander. Die wieke, wat vertikaal rondom ‘n horisontale as gerangskik is, draai met behulp van ratte ‘n vertikale as wat aan die boonste meulsteen, of lopersteen, geheg is en dit teen die stilstaande onderste maalsteen, of lêersteen, draai.
Windmeule word egter nie slegs vir die maal van graan gebruik nie. Die woord saagmeul verwys na windmeule wat saaglemme aandryf waarmee hout gesaag was. Ander windmeule was gebruik om water te pomp, papiermeule waar vodde fyngemaal is om papier te maak, hamermeule waar erts fyn gestamp is, snuif en mostertsade gemaal is, ens.
Windmeule word ook verder aan hul ander unieke kenmerke geken. Die windmeule hieronder in Spanje word toringmeule genoem. Toringmeule soos dié hieronder het ‘n sillindriese romp wat oorspronklik van klip en later van tyd met stene gebou is. Die windmeule van die Kaap was almal toringmeule. Toringmeule is ook almal bo-kruiers.
Toringmeule is egter maar net een windmeulontwerp wat mens in Europa en later in ander lande soos Suid-Afrika en VSA, waar Hollanders bedrywig was, teëkom. Aangesien dit goedkoper en makliker is om strukture uit hout te bou, is talle windmeule in Nederland en België uit hout gebou. Windmeule wissel ook in grootte – die kleinstes word tjaskers genoem en word uitsluitlik vir die pomp van water gebruik.
Tjaskers soos die een hier langsaan bestaan uit ‘n houtraam wat toegerus is met ‘n klein wiekwiel, van ongeveer 2-3 m in deursneë, wat ‘n Archimedes-skroef in ‘n pyp draai. Hierdie tipe meul is ook ‘n onderkruier omdat die hele stellasie op die grond geskuif moet word om die wieke na die wind te rig.
Hoe ‘n windmeul werk:
Die windmeul bestaan hoofsaaklik uit ‘n romp en ‘n kap, of uit ‘n kas op ‘n paal. In die geval van groot meule waarvan die romp uit hout gebou is, of toringmeule, word die wieke met behulp van die kap na die wind gedraai of gekrui. Wanneer slegs die kap van die windmeul gedraai kan word, word dit ‘n bo-kruier genoem. Die grootste windmeul, De Noord in Holland, wat meer as 33 m hoog staan met ‘n wiekkruis wat 27 m in deursneë, is ‘n bo-kruier.
Die hele kas van die paalmeul (standerd- of standaardmolen in Nederlands) moet daarenteen na die wind gedraai word. Die paalmeul besit ‘n baie groot houtpaal (standerd of standaard in Nederlands) van 60 – 80 cm in deursneë, wat in die modderige grond gehamer word sodat slegs die boonste deel uitsteek. ‘n Houtkas word dan staangemaak bo-op hierdie paal, wat as spil dien waarom die kas gedraai kan word om die wieke na die wind te rig.
Die wipmeul, wat ‘n verbetering op die paalmeul is, word ‘n middelkruier genoem. Met ander woorde die boonste kas wat bo-op ‘n gebou opgerig is, word na die wind gekrui terwyl die gebou (gewoonlik uit klip of steen) nie beweeg nie.
Groot toringmeule, of agtkantige houtmeule met ‘n stelling of omloop, waarop die meulenaar rondom die meul kan loop, staan ook as ‘n stellingmeul bekend. Die meulenaar loop op die stelling om die wieke op te seil en om die kap met behulp van die stertbalk die kap na die wind te krui.
In die geval van ‘n klein toringmeul soos Mostert se meul, moet die meulenaar op die grond die stertbalk krui, om die kap te draai tot die wieke in die wind wys. Die meulenaar moet ook van die grond af teen elke wiek opklim om die seil te span. So ‘n meul word ‘n grondseiler genoem.
Die stertbalk is aan twee dwarsbalke, die klein en groot spruitbalke (of in kleiner windmeulens die klein spruitbalk en middelbalk) met behulp van steunbalke gekoppel. Die spruitbalke en middelbalk is aan die vloer van die kap gekoppel. Staalhangers word gebruik om die kort spruitbalke aan die lang steunbalke te koppel om die kruibalkstruktuur te versterk.
Wanneer die meulenaar die windmeul moet krui, trek hy eerstens die vangstok met wat die draaibeweging van die bo-as rem en dus die draai van die wieke ook stop. Dan haak hy ‘n ketting aan ‘n paal langs die windmeul vas in die rigting waarheen die kap moet krui.
Hierdie ketting is aan ‘n windas op die stertbalk vasgemaak wat die meulenaar dan met behulp van ‘n kruiwiel of ‘n slinger opwen, wat veroorsaak dat die stertbalk in die rigting van die paal getrek word. Daar is verskeie van hierdie pale in die grond rondom die windmeul geplant.
Die wiekkruis is aan die bo-as binne die kap gekoppel. Soos wat die wieke draai, draai die bo-as en dit draai weer die aswiel, wat die groot rat is. Die aswiel draai om die beurt die rondsel wat inderwaarheid ‘n vertikale rat is wat dan die koningspil draai wat om die beurt die lopersteen van die maalkoppel op die middelste vloer binne die toring draai. Die lêersteen lê natuurlik stil onder die lopersteen. Aangesien die maalkoppel binne die
kap, direk onder die rondsel van die toringmeule van Consuegra in Spanje is, ontbreek daar ‘n koningspil in hierdie meule. Die maalkamer is ook binne die kap en nie op die tussenvloer soos in die geval van Mostert se meul nie.
Seilvoerings:
Afhangende van die windsterkte of die werksaamhede in die meul, kies die meulenaar aan die begin van die draaidag die seilvoering wat hy nodig het om die wieke te span om sekere take te verrig. Die meulenaar span die seile oor die hekwerk op die volgende maniere:
Gedurende die draaidag kan weersomstandighede verander wat die meulenaar sal noop om die seilvoering daarby aan te pas – soos as daar byvoorbeeld ‘n storm opsteek, of as die windkrag afneem, of as die meul vinniger moet draai om vinniger meer koring te maal. Die wieke kan egter nog steeds sonder seile in baie sterk wind waai. Veral in stormweer, sal die meulenaar die windbord ook uithaal en die wiekkruis vasbind om die wieke te beskerm.
Die maalproses:
Die koningspil draai die staalspil wat met behulp van die druwer die beuelryn, wat in gleuwe onder in die lopersteen vasgeslaan is, te draai.
Die koring val van die kaar of opslagtregter tot in die skudbak of skoen. Die skudbak word met behulp van ‘n nok op die spil geskud soos wat die spil in die rondte draai. Vanaf die skudbak word die koring in die loper se kropgat gestort.
Die koring word dan in die groewe van die lopersteen gevang en tussen die twee draaiende stene gevoer. Die koringkorrels word dan tussen die stene tot meel fyngemaal.
Die meel word van daar met behulp van die groewe na die rand van die maalstene vervoer waar dit in die kuip rondom die maalkoppel versamel waarvandaan dit met ‘n meelpyp na die grondvloer vervoer word waar dit in sakke verpak word.
Die onderste oppervlakte van ‘n lopersteen is sigbaar in die prent hiernaas. Let op die vier arms van die beuelryn wat in groewe rondom die kropgat van die meulsteen vasgekap is. Die druwer, wat vas aan die staalspil is, pas in die vierkantige gat in die middel van die beuelryn.
Die lêersteen het soortgelyke groewe op sy boonste oppervlakte as wat die lopersteen op sy onderste oppervlakte het. Na gelang van tyd verweer die twee maalstene se oppervlaktes en dus word die groewe al vlakker en minder effektief. Wanneer dit gebeur word ‘n klipwerker se hulp ingeroep en sal hy die groewe weer dieper beitel.
Uitgawe 3 – Maart 2026
Voedingswaarde van mielies:
Voedingswaarde van mielies:
Mielies, die hoofbron van stapelvoedsel in Afrika, kom oorspronklik van Mexiko, waar dit reeds vir 9 000 jaar as stapelvoedsel gekweek word. Die voorsaat van mielies is die teosinte-gras, wat groterige styselryke sade in vergeleke met ander grasse het. Oor die jare het die Olmeke en hul opvolgers, die Maya en Asteke, mielies veredel deur om al hoe groter are met meer en groter sade te kies om te plant.
In 1492 ontdek die Spanjaarde eers die Karibbiese Eilande, en in 1513 Noord Amerika. Oorspronklik wou Christophorus Colombus ‘n weswaartse roete oor die oseaan, rondom die aarde, na Indië vind om sodoende Oosterse speserye in die hande te kry, maar toe ontdek hy die Amerikas instede. Dit is terloops hoekom die inboorlinge van die Amerikas Indiane genoem word, want die Spanjaarde het oorspronklik geglo dat hulle Indië ontdek het. Dit is ook hoekom van die Karibbiese Eilande ook die Wes Indiese Eilande genoem word en die Nederlandse Wes-Indiese Kompanjie, wat ‘n kolonie aan die ooskus van Noord Amerika gehad het, waarvan die hoofstad Nieuw Amsterdam (vandag New York) was, so genoem is.
Gelukkig vir die Spanjaarde, maar ook die res van die wêreld, het die Spanjaarde in plaas van speserye, ‘n rykdom van ander kosse ontdek, wat mielies, aartappels, tamaties, pepers, pampoene, avokados, papajas, pynappels, boontjies, verskeie tipes neute, sonneblom, vanilla en sjokolade insluit! Mielies en aartappels, het saam met rys van die Verre Ooste en koring van Eurasië, stapelvoedsels geword wat miljarde mense wêreldwyd voed.
Die Spanjaarde het ontdek dat die mense van die Amerikas dikwels mielies saam met rankboontjies en pampoen geplant het. Die mielies het ‘n stellasie vir die boontjieranke gevorm, terwyl die bakterieë in die knoppies op hulle wortels stikstof tot die grond bygedra het wat die plantgroei van al die plante bevoordeel. Die pampoenblare het die grond verder teen uitdroging beskerm. Hierdie boerderymetode staan as milpa of die “Drie Susters” bekend, en dit word tot vandag toe nog in Noord Amerika beoefen.
Mieliepitte word tradisioneel in die Amerikas in kalkryke water gekook om dit sag te maak en om nog meer voedingstowwe vry te stel. Die proses word niekstamalisasie genoem, na die Asteekse woord daarvoor: nixtamalli . Die geniekstamaliseerde pitte word fyngestamp om ‘n pasta te maak waarvan tortillas, totopos en churritos gemaak word.
Daar is selfs, veral in Mexiko, die gebruik om ‘n swaminfeksie op mielies, genaamd mieliebrand, as lekkerny te eet. Hierdie gesogde swam (Ustilago maydis) kan rou of gaar in slaai, sop, bredies of as ‘n aparte dis geëet word. Blykbaar proe dit soos iets tussen sampioene en truffels.
In Europa was daar toe oor die volgende twee eeue kultivars geselekteer, wat onder die kouer en natter toestande in Europa, in vergeleke met dié van Mexiko,
kon floreer. Aangesien mielies maklik gekweek kan word en so goedkoop is om te produseer en soveel energie verskaf, het dit vinnig saam met koloniste en deur handel wêreldwyd versprei.
Die grootste produsent van mielies is die VSA, gevolg deur Sjina (wat terloops ook die grootste produsent van rys en koring is). Dan volg Brasilië, Argentinië en Meksiko, waar mielies reeds vir duisende jare gekweek is. Die res van die wêreld, wat Suid-Afrika insluit, produseer maar ‘n derde van die wêreld se mielies.
Mielies word hoofsaaklik in Afrika, Mexiko en in Suid-Amerika as voedsel gebruik, terwyl dit in ander lande hoofsaaklik as veevoer gebruik word. Mielies word ook vir die vervaardiging van papier, tekstiele, gom en brandstof gebruik. Veral in die VSA word mielies vir die vervaardiging van etanol gebruik wat vir die vervaardiging van biobrandstof aangewend word.
Mielies in Afrika:
Die Portugese het mielies reeds meer as vyf eeue gelede na hul hawestede langs die ooskus van Afrika gebring, waarvandaan dit na die binneland versprei het. Jan van Riebeeck het in 1655 mieliesaad uit Nederland ontvang en die Vryburgers aan die Kaap het in 1658 mieliesaad uit Nieu-Guinee geplant. Alhoewel die Voortrekkers steeds baie koring geplant het en brood as stapelvoedsel geëet het, het hulle ook mielies saamgeneem en so na die binneland versprei.
In lande soos Mexiko, VSA, Suid-Amerika en Afrika word mielies op verskillende maniere geëet – as groenmielies of as gekookte pitte.
Mense maak ook pap van mieliemeel. Polenta, wat baie soos slappap is, maar met vleis en groente geëet word, word in noordelike Italië as stapelvoedsel geëet.
Mieliepap word as stapelvoedsel in Afrika en Suid-Amerika geëet. Mielies het mettertyd sorghum as die belangrikste stapelvoedsel in Afrika vervang.
Voedingswaarde van mielies:
Mielies is ‘n belangrike bron van koolhidrate. ‘n Droë mieliepit bestaan uit ongeveer 75% stysel. Ongeveer 3-10% van die droë mieliepit bevat proteïene, maar dit het ongelukkig beperkte voedingswaarde, omdat sekere aminosure soos lisien en triptofaan ontbreek. Die vetinhoud van ‘n droë mieliepit wissel tussen 2% tot 5%. Mielies is ook ‘n bron van Vitamien A
en B en bevat fosfor, kalium, yster, kalsium en sink. Die inheemse Amerikaners het reeds duisende jare gelede ontdek dat disse van mielies en bone saam baie voedsaam is. Die tekort aan belangrike aminosure in mielies en boontjies word deur mekaar se aminosure aangevul om volledige proteïene in die liggaam te vervaardig. Danksy hierdie dieët, is kwasiorkor, wat algemeen in Afrika voorkom, baie skaars in die Amerikas.
Mielies is Suid-Afrika se belangrikste landbougewas en word op ongeveer helfte van die land se bewerkbare grond verbou. Alhoewel baie bestaansboere tot kommersiële boere regoor die land mielies verbou, is die gebied waar die meeste mielieplase voorkom die mieliedriehoek wat Noord en Oos Vrystaat, en Suid Transvaal (die suidoostelike deel van Noordwes, Gauteng en die suidwestelike deel van Mpumalanga) insluit.
Mielies word gewoonlik gedurende Desember tot Januarie as groenmielies geoes om deur mense geëet te word. Mielies word ook op die land tot Mei of daarna gelos om heeltemal ryp en hard te word. Hierdie mielies word tot verskillende grade gemaal wat vir onder andere pap en stampmielies gebruik word. Ryp mielies word ook vir voer vir onder andere hoenders, beeste en varke gebruik.
Uitgawe 4 – April 2026
Ontdek:
Speserye
Wat is die verskil tussen kruie en speserye?
Beide kruie en speserye kom van plante, en beide word gebruik om kos te geur, maar
waarteenoor kruie meestal die blare en stamme van sekere plante is, is speserye die wortels,
vrugte, sade, bas en selfs blomme van sekere plante. Speserye smaak en ruik ook baie sterker
as kruie. Mens sal byvoorbeeld baie seldery in ‘n dis soos sop sit, maar net ‘n bietjie peper.
Sekere plante soos koljander in die fotos hieronder, is beide ‘n krui en ‘n spesery – die blare word
as kruie gebruik terwyl die sade ‘n spesery is. Daar is sekere chemiese stowwe in speserye wat
keer dat kos sleg word. Sekere speserye was in die verlede, maar selfs vandag nog, as
tradisionele medisyne gebruik.
Wat is van die bekendste speserye en waar kom hulle vandaan?
Koljander
Koljander (Coriandrum sativum) is een van die speserye wat algemeen in Boerekos voorkom. Dit
is die spesery wat daardie spesiale geur aan biltong en boerewors verleen. Dit het oorspronklik
in die lande rondom die Middelandse See en in die Midde-Ooste voorgekom, maar word nou wêreldwyd gekweek. Die oudste bewys van die gebruik van koljander was in Egiptiese graftonbes, wat meer as 6 000 jaar oud is, ontdek. Daarna is koljander ook deur mense in Turkye, Persië en Griekeland gebruik.
Benewens koljander, is daar sekere speserye soos mostert, anys en komyn, wat in Europa, Noord Afrika en in die Midde Ooste voorkom, wat al vir duisende jare deur mense gebruik is.
Komyn
Die komynplant (Cuminum cyminum) het
oorspronklik in die lande aan die oostekant van
die Middelandse See voorgekom.
Argeologiese bewyse toon dat komyn reeds in
die Laat Steentydperk, ongeveer 8 600 jaar
gelede, deur mense in die Atlit-Jam blyplek in
die Levant gebruik is. Komyn was algemeen in
disse deur die Antieke Egiptenare, Perse, Grieke
en Romeine gebruik en was een van die
bestanddele wat in die balsem van mummies in
Egipte gebruik is.
Komyn word ook in tradisionele medisyne vir die
behandeling van maagwerking en koliek en
spierspasmas gebruik. Dit is nuttig vir
gewigbeheer, urienevloei en het ‘n antiinflammatoriese effek.
Komyn was in die Antieke Tyd langs die Syroete na Indië en Sjina versprei en was in die sestiende
eeu deur die Spanjaarde en Portugese na die Amerikas versprei. Vandag word komyn
hoofsaaklik in Indië verbou, maar ook in Noord Afrika, die Midde-Ooste, Mexiko, Chili en Sjina.
Komyn is een van die speserye wat wêreldwyd in disse gebruik word.
Anys
Die anysplant (Pimpinella anisum) het
oorspronkik in die lande rondom die
Middelandse See, die Midde Ooste en in
Westelike Asië voorgekom.
Dit word reeds vir duisende jare deur die
Antieke beskawings gekweek en in disse en
tradisionele medisyne gebruik. In Antieke
geskrifte van Egipte is daar verwysings na
die gebruik van anys. Anys word deesdae in
warm streke in Suid-Europa, Noord Afrika
en die Amerikas verbou.
Anys word in talle kosse gebruik. Ons ken
almal karringmelkbeskuit met anys. Anys
kan ook in lekkergoed gebruik word en word
soms gebruik om soethout te vervang
omdat daar smaakooreenkomste is. Anys word ook soms in die vervaardiging van gemmerbier
en wortelbier en sekere dranke soos jenever gebruik. Dit is ‘n bestanddeel van kerriepasta en
word algemeen in vleisdisse van die Midde Ooste en Middelandse See-gebied gebruik.
Vanaf die Antieke tyd word anys ook in medisyne vir die verligting van spysverteringsprobleme,
asemhalingsprobleme en as antidepressant en pynverligting gebruik
Mostert
Mostertsade, waarna in die Bybel verwys word,
word fyngemaal en met water en asyn, wyn of
suurlemoensap gemeng om ‘n pasta te vorm. Mens
eet mostert met vleis. Geel (ook bekend as wit)
mostert word van die sade van die mostertplant
(Sinapis alba) van Europa en die Midde-Ooste
gemaak. Bruin mostert word van die mostertplant
(Brassica juncea), oorspronklik afkomstig van die
voetheuwels van die Himalaja gebergtes gemaak.
Swart mostert word van die sade van die
mostertplant (Rhamphospermum nigrum),
oorspronklik afkomstig van Noord Afrika, Europa en
sekere dele van Wes Asië, gemaak. Die Romeine
was lief vir geel mostert en het dit oral geplant waar
hulle lande in verower het en het so daartoe bygedra dat mostert deur Europa en Noord Afrika
versprei het. Die geel mostert is nie so sterk soos die bruin en swart mostert nie. Dijon mostert,
waarin die saadjies heel gehou word, word van bruin mostert gemaak. Bruin en swart mostert
word dikwels in Indiese geregte gebruik.
Mostert word ook van die Antieke Tyd in tradisionele medisyne vir die behandeling van
hartvatsiektes, spysverteringsprobleme, as anti-inflammatoriese middel en vir pynverligting
gebruik.
Speserye van Indië en die Verre Ooste
Vir duisende jare is speserye vanuit Indië en die Verre Ooste langs die Syroete na Europa deur
middel van Midde Oosterse handelaars ingevoer. Hierdie speserye, het benewens die smaak en
geur wat hulle aan Egiptiese, Griekse, Romeinse en Midde Oosterse disse verleen het, ook twee
baie belangrike kenmerke gehad wat dit allerbelangrik vir mense gemaak het, naamlik hul
medisinale en perserveringseienskappe. Hierdie handelsroete was vanaf die Antieke Tyd tot in
die Middeleeue vanaf die Verre Ooste tot in die uithoeke van Europa deur bevolkings van die
Midde Ooste in stand gehou.
Koningin Isabella van Spanje se magte het in 1492, die Arabiere van Al-Andalus tydens die
Rekonkwista, of Herowering van Al-Andalus, oorwin. Sy het daarna die Arabiere uit Al-Andalus,
wat ons vandag as Spanje ken, verdryf. Kort daarna stort die handelsroete tussen die Verre
Ooste en Europa ineen. Natuurlik het daar ook baie ander goed in duie gestort – soos die enigste
universiteite wat toentertyd in Europa was, die sjirurge, aptekers, bioloë, landbouingenieurs,
wiskundiges en astronome, wat meeste Arabies was, het ook padgegee. ‘n Groot wantroue en
vyhandigheid, wat tot vandag toe heers, het tussen Europa en die Arabiese lande ontstaan.
Die Europeërs, wat vir duisende jare
bloot speserye by die winkel gaan
koop het, het tydens hulle oorlog met
die Arabiere in Al Andalus besef dat
die Arabiere, soos hul voorsate in die
Midde Ooste, vir duisende jare ‘n
totale monopolie op die invoer van
speserye uit die Ooste gehandhaaf
het. Die mense in Europa het skielik
erge probleme in die gesig gestaar –
daar was nie meer medisyne nie en
hulle kos het begin vrot. Min mense
het daardie tyd geweet dat speserye
nie net smaak aan kos verleen nie,
maar ook weens hulle anti-bakteriële
kenmerke, kos bewaar en as medisyne
gebruik kan word.
Daar was Europeërs wat geweet dat
die Arabiere speserye van Indië kry, en
dus was die besluit geneem om bloot
self na Indië te reis om dit daar te kry.
Maar, helaas, elke roete, of dit deur
Turkye, die Levant, of oor die
Middelandse See was, was hul pad
deur kwaai Arabiere geblok.
Uiteindelik nader‘n brawe Italianer genaamd Christoforus Columbus vir Koningin Isabella van
Spanje en bied aan om OM die aarde te vaar om so by Indië uit te kom. Meeste mense dog hy
was mal want hulle het geglo dat hy van die rand van die aarde sal afval, omdat die aarde mos
plat is. Columbus oortuig toe Isabella dat die aarde rond is en sy gee hom drie skepe om die
seeroete na Indië te vind. Op daardie stadium het mense van Eurasië en Afrika net van Eurasië
en Afrika geweet en nie van die bestaan van die Amerikas, Antarktika en Australië nie. Columbus
vaar toe in 1492 weswaarts oor die Atlantiese Oseaan en ontdek toe eers die Karibiese Eilande
en later Suid-Amerika, wat hy dog Indië is, en dit is hoekom die mense daar as Indiane bekend
staan. Alhoewel die Spanjaarde ‘n skatkis van kosse in Suid-Amerika ontdek het (sien Beiteltjie
1.3 Maart 2026), het hulle toe nog nie die speseryroete ontdek nie.
Terwyl Spanje besig was om die beskawings van die Amerikas uit te wis en hulle silwer en goud te
plunder en alle belangstelling in die speseryroete verloor het, besluit die Portugese dat hulle dan
maar die soektog na Indië voort sal sit. Vasco da Gama van Portugal besluit in 1497 om ‘n
suidwaartse seeroete, rondom Afrika, aan te pak. Groot was hul verrassing toe hulle om die
suidpunt van Afrika vaar en in die omgewing van wat ons as Mosambiek vandag ken, in Arabiese
handelskepe vasvaar (in ‘n latere uitgawe van Beiteltjie gaan ek julle meer van daardie reise
vertel). Uiteindelik het die Portugese die seeroete na Indië ontdek en sodoende die weg vir
Europeërs na die Verre Ooste oopgemaak.
Die Verenigde Oosindiese Kompanie (Vereenigde Oostindische Compagnie of VOC) van Holland het die handelsroete om die Kaap en speserymonopolie, wat Portugal vir ongeveer ‘n eeu oorheers het, oorgeneem en vir ongeveer twee eeue (1602-1799) beheer. Uiteindelik is die VOC ontbind en die Britte het die handelsroete en VOC belange, insluitende die Kaap, oorgeneem (maar meer daaroor in ‘n latere uitgawe van Beiteltjie). Tydens die VOC se aktiwiteite in die sewentiende eeu, was Kaapstad as verversingspos gestig waar skepe vars kos kon oplaai vir hul weg na die Verre Ooste of op pad terug vanaf die Verre Ooste na Europa. Met ander woorde, as dit nie vir Europa se afhanklikheid van speserye was nie, en as dit nie vir Europa se vyhandigheid met die Arabiere was nie, sou Kaapstad nooit gevestig geraak het nie, en ons sou nie hier gewees het nie.
Peper
Die peperplant (Piper nigrum) is ‘n rankplant wat oorspronklik in die tropiese woude langs die
Weskus van Indië voorgekom het. Peperplante het helderrooi bessies wat swart word as dit
uitdroog en dit is waar swart peper vandaan kom. Witpeper word van die saadjies wat oorbly, na
die bessie se vleis afgestroop word, gemaak deur om die saadjies te maal of fyn te stamp. Weens die
populariteit van peper word dit wêreldwyd in tropiese gebiede verbou. Viëtnam is tans die wêreld se grootste produsent van peper.
Peper is ‘n gesogde spesery wat in talle disse, meestal vleis- en ander soutdisse gebruik word, maar verbasend ook in sekere soetgebak, lekkergoed en drinkgoed.
Peperkoekies (peperneute in Nederlands of
pfeffernusse in Duits) het peper in. Swart fluweelkoek word soms met peper gemaak. Chai tee en Duitse Glühwein het speserye, onder andere peper, in. Peper beklemtoon die ander speserye soos kaneel, gemmer en naeltjies se geure in hierdie disse.
Peper was van die Antieke Tyd af baie waardevol,
maar het veral in die Middeleeue baie duur geword, en was daarom “swart goud” genoem. Dit is waar die uitdrukking: “peperduur” vandaan kom.
Peper het antibakteriële eienskappe en was vanaf die Antieke Tyd in tradisionele medisyne gebruik. Die Egiptenare het dit ook in die balseming van mummies gebruik. Peper is blykbaar goed vir die spysvertering en help met die absorbering van voedingstowwe.
Gemmer
Gemmer (Zingiber officinale) het op die groot eilande van SuidoosAsië soos Java, Soematra, Borneo en Soelawesi ontstaan en was
reeds vir duisende jare deur die inboorlinge van daardie eilande veredel. Hierdie mense was ook
die voorsate van die Polinesiërs wat gemmer saam met hoenders, varke, piesangs en madumbis, vanaf 5 000 jaar gelede, na oor ‘n
duisend eilande in die Stille Oseaan, insluitend Hawaii, versprei het.
Gemmer word van die wortelstokke van die gemmerplant gemaak en word in disse en medisyne vir duisende jare gebruik. Gemmer is deur handelaars na Indië, China en deur middel van die syroete tot in Europa versprei waar onder andere die Grieke en Romeine dit in hulle kos en tradisionele medisyne gebruik het. Gemmer word in talle Suid-Afrikaanse disse gebruik en is een van die bestanddele van kerrie en natuurlik in gemmerbier. Gemmer word ook as tradisionele medisyne gebruik as anti-inflammatoriese middel, as immuniteitstelsel-versterking en as teennaarheidmiddel. Dit het anti-bakteriële eienskappe en word vir die preservering van kos gebruik.
Borrie
Borrie (Curcuma longa), wat aan dieselfde familie blomplante as die gemmerplant hoort,
kom oorspronklik van die woude van Indië en
Suidoos- Asië.
Argeologiese opgrawings dui daarop dat mense in Indië borrie reeds meer as 4000 jaar gelede gebruik het.
Borrie word van die verdikte wortelstokke van die wortels van die borrieplant gemaak deur om dit te kook, te droog en op te maal.
Borrie word in kos en tradisionele medisyne gebruik, maar ook as ‘n kleurstof om materiaal geel te kleur. Borrie word in baie disse gebruik, soos onder andere in kerrie, bobotie en geelrys. Borrie word vir eeue in tradisionele
medisyne gebruik vir spysverteringsprobleme, vir bloedvatgesondheid en as antiinflammatoriese middel. Dit het anti-bakteriële eienskappe en word vir die preservering van kos gebruik.
Naeltjies
Die naeltjieplant (Syzygium aromaticum) is ‘n klein tipe boom wat op die Molukke Eilandgroep of Speseryeilande in Oos-Indonesië voorkom. Naeltjies word van die uitgedroogte blomknoppe gemaak.
Naeltjies was vir duisende jare ‘n gesogde spesery. Die oudste bewys van die gebruik van naeltjies in die Weste was in ‘n argeologiese vindplek in Sirië ontdek wat 1720 v.C. bewoon is. Daarna het die Grieke en Romeine naeltjies gebruik. Naeltjies was in China voor 200 v.C. as mondverfrisser gebruik.
Naeltjies word in talle disse soos kerrie, gebak soos spekulaas en drankies soos Chai tee en Glüwein gebruik. Naeltjieolie het ook ‘n verdowende effek en word in tradisionele medisyne vir tandpyn gebruik.
Naeltjies was ‘n paar eeue gelede, saam met peper en neutmuskaat, een van die duurste speserye wat net op ‘n klein groepie eilande in die Molukke voorgekom het en dus baie skaars was. Tydens die VOC se beheer oor die speseryeilande was van die bome op die eilande afgekap sodat dit nog skaarser word om die prys van naeltjies te verhoog. ‘n Fransman het jong naeltjieboompies uitgesmokkel en in Mauritius en Zanzibar gaan verbou wat die VOC se monopolie op die handel in naeltjies gebreek het.
Kardamom
Kardamomplante, wat verwant is aan gemmer en borrie, is endemies aan die tropiese woude van Wes Indië. Daar is twee verskillende tipes kardamom speserye naamlik die groen kardamom van Indië en die swart kardamom van die Himalajas. Aangesien die groen kardamom die bekendste een van die twee is, word dit hier bespreek.
Die groen kardemomplant (Elettaria cardamomum) se saadpeule word geoes en gedroog. Die sade binne-in word fyngemaal om ‘n poeier te kry wat in disse en tradisionele medisyne gebruik word en as die spesery kardemom bekend staan.
Kardemom word reeds vir duisende jare, vanaf die Antieke Tyd in die Ooste gebruik en handelaars het dit van daar met die Syroete na die Midde Ooste en Europa versprei.
Kardamom word in talle disse, insluitend kerrie, speserykoekies en roomys gebruik. Dit word ook in tradisionele medisyne gebruik om spysverteringsprobleme, asemhalingsprobleme en bloeddruk te behandel. Dit is ‘n anti-inflammatoriese middel en het antibakteriële
eienskappe en word vir die preservering van kos
gebruik.
Kaneel
Kaneel kom van die binneste bas van verskeie
boomspesies van die Cinnamomum genus wat in Sri Lanka, Indië, Indonesië en Suidoos-Asië voorkom. Die mees algemene kaneel wat gebruik word is die Ceylon kaneel of ware kaneel van die boom Cinnamomum verum wat in Sri Lanka voorkom.
Kaneel word ge-oes deur om die buitenste bas van die boom af te sny om die onderste baslaag te ontbloot wat in repe gesny word en so gelos word om in die son te droog, waarna dit versamel word. Kaneel kan in opgerolde bas-stokkies of as fyngemaalde poeier verkoop word.
Kaneel word in baie sout en soet geregte gebruik en is een van die geliefste speserye in SuidAfrika. Ons gebruik dit op pannekoek, melktert en verskeie ander disse, insluitend kerrie. Dit word in Chai tee en in appeltert en in kruiekoekies soos spekulaas gebruik. Kaneel word in
tradisionele medisyne wat vir die beheer van bloeddruk en bloedskuiker en vir spysverteringsprobleme gebruik. Dit word as anti-inflammatoriese middel gebruik en het antibakteriële eienskappe en word vir die preservering van kos gebruik. Dit was ook in Antieke
Egipte gebruik om mummies te balsem.
Neutmuskaat en foelie
Die neutmuskaatplant (Myristica fragrans) is ‘n tropiese boom is endemies aan die Banda Eilande in die Molukke Eilandgroep in Oos-Indonesië. Die neutmuskaatsaad, wat al vir ten minstens 3 500 jaar as spesery gebruik word, kom in perske-grootte geel vrugte voor. Die vlesige rooi vlies rondom die saad word ook versamel en gedroog en staan as die spesery foelie bekend.
Neutmuskaat en foelie word in talle soet en sout disse gebruik.
Weens die beperkte verspreiding van neutmuskaatbome, wat slegs op sekere van die Banda Eilande, tussen meer as oor die 17 500 eilande van Indonesië, voorgekom het, was dit
uiters skaars en dus uiters waardevol. Sekere inwoners op die Banda Eilande, wat die handel in neutmuskaat met die Chinese en Arabiese handelaars beheer het, het skatryk en magtig geword.
Aanvanklik was die tuiste van neutmuskaat geheim gehou, sodat niemand geweet het waar om dit te vind nie – sodat ander wêreldmoonthede nie die handel of die gebied waar dit natuurlik voorkom, kom oorneem nie. Maar weens neutmuskaat se waarde wou al die Europese magte, wat vanaf die 15de eeu in die Verre Ooste bedrywig was, hierdie spesery in die hande kry en ‘n monopolie op die handel daarin verkry. Eers was dit die Portugese, toe die VOC en laastens die Engelse. Deur omkopery, geweld en geldsug het die waarheid uiteindelik uitgekom en die
Europese moonthede in die gebied het die Banda Eilande ontdek. Die mense van Banda het erg daaronder gely want hulle was in hierdie speseryoorloë gemartel, uitgewis en van hul land beroof. Uiteindelik het die Engelse neutmuskaat na ander plekke, insluitend Sri Lanka, uitgevoer en daar gekweek en so die VOC se monopolie gebreek. Toe neutmuskaat elders in die wêreld gekweek is, het dit spotgoedkoop geword.
Steranys
Die steranysboom (Illicium verum) is endemies aan SuidoosSjina en Noord-Viëtnam. Die steranys spesery is die gedroogte stervormige vrugte van hierdie boom. Die gedroogte vrugte word vir meer as 2000 jaar in sommige disse
gebruik, terwyl ander die fyngemaalde sade, en ander steranysolie, wat baie soos soethout en anys proe en ruik, gebruik. Steranys is oor die laaste 2000 jaar deur handelaars met die Syroete tot in Europa versprei.
Steranysolie word as geurmiddel in kookkuns, parfume, seep en tradisionele medisynes gebruik.
