Uit Die Tuin.
Hou jou hande elke maand besig met dinge uit die tuin. Leer meer van verskillende plante in ons land.
Uitgawe 1 – Januarie 2026
Boontjies.
Boontjies is gesond vir mens en dit is maklik om boontjies in die tuin te kweek. ’n Mens moet boontjiesade so ’n sentimeter diep, langs ’n stut soos ‘n stok plant sodat die boontjieplant daarteen kan oprank. Nadat mens die boontjiesaad geplant het, moet mens die grond klam hou waar jy dit geplant het. Na ’n paar dae sal die boontjiesaad ontkiem en ’n groen stingeltjie sal bo die grond verskyn.
Om te sien hoe ’n boontjiesaad ontkiem, sit dit tussen twee lagies watte in ’n piering. Maak die watte nat. Hou dit klam vir ’n paar dae deur om bietjie water so elke dag oor dit te giet. Die water of watte moet slegs klam wees en nie in ’n poel water dryf nie.
Oor die volgende paar dae gaan die boontjiesaad water opneem en begin opswel totdat die doppie rondom die saad oopbars. Sommer van die staanspoor sien mens die worteltjie wat tussen die saadlobbe begin vorm.
Langsaan is ’n foto van ’n vars saadjie (links) wat nog nie natgemaak is nie, en regs is ’n saad wat tussen die nat watte na ses dae reeds groot opgeswel het en uit sy dop gebars het.
Lig die boonste laag watte versigtig na so ’n week op en jy sal sien hoe die klein worteltjie uit die saad spruit. Dit is die penwortel. Die penworteltjie word langer en sywortels spruit na ’n dag of twee uit. Die wortels groei ondertoe terwyl die stammetjie na nog ’n dag of twee later regop begin staan
Nadat die stingeltjie uit die grond kom, rank dit op teen enigiets wat naby dit is. Dit werk die beste om die boontjiesade naby ’n stok te plant of drade naby dit te span waarteen die boontjie kan oprank. Gewone jakkalsdraad, wat mense in die verlede vir hoenderhokke en grensdrade op stadserwe gebruik het, werk ook baie goed. Boontjies hou van vol son
Die stingel hou aan groei en maak blare, en later blommetjies wat deur bye, motte en vlinders bestuif word. Die boontjie groei uit die bevrugte vrugbeginsel. Mens pluk boontjies wanneer dit nog groen is, voor die sade ryp geword het, om te eet. As jy boontjies weer wil plant moet mens wag tot die sade ryp en hard geword het en die groen omhulsel uitdroog voor jy dit versamel.
Uitgawe 2 – Februarie 2026
Sade wat deur wind versprei word.
Talle plante se sade word deur die wind versprei. Aangesien vrugte en sade van eetbare plante groot en swaar is, kan dit nie deur die wind versprei word nie, maar as jy egter bietjie in die tuin rondkyk sal jy wel plante sien wat die wind gebruik om hul sade te versprei. Sommige van hierdie plante is onkruid soos die perdeblom wie se sade die dogtertjie hier langsaan blaas, terwyl ander struike en bome is.
Die sade wat deur die wind versprei word is dikwels aan ‘n haarsambreeltjie, soos die perdeblom s’n vasgeheg, wat deur die wind opgeskep kan word. Grasse se sade is aan lang kafnaalde vasgeheg wat deur die wind opgeskep en rondgewaai word. Ander plante het sade met vinne wat soos helikoptertjies deur die lug tol. Dit word samaras genoem.
Die tipuana of rooshoutboom van Suid-Amerika, wat in tuine en parke in Suid-Afrika aangeplant is, het samaras wat deur die wind afgewaai word en dan deur die lug spin.
Die rooi esdoorn van Noord-Amerika, wat wydverspreid in Suid-Afrika as sierplant aangeplant is, het ook samaras wat in groot trosse voorkom soos jy hier langsaan kan sien. Wanneer die sade ryp is, word dit deur sterk wind losgeruk, opgeskep en weggewaai terwyl dit in die rondte spin.
In die veld sal mens inheemse plante kry wat ook die wind gebruik om hul sade te versprei. Die pragtige plant met pienk blomme hier langsaan staan as die gifbol, boesmangif of seeroogblom bekend. Hierdie plant is inheems aan Suider-Afrika. Die naam gifbol kom van die feit dat hierdie plant ‘n ondergrondse bol het en baie giftig is. Van die mense in Suider-Afrika het die sap van hierdie plant op hul pylpunte gesmeer sodat hulle diere daarmee kon skiet en met die gif die diere verlam het of doodgemaak het. Dit is waar die naam boesmansgif vandaan kom.
Na die blomme bevrug is en sade ryp geword het, droog die hele blomskerm uit. Al wat oorbly is die verharde blomskerm met die sade op die punte daarvan soos in die tekening hier langsaan gesien. Dit ruk los in die wind wat die hele blomskerm soos ‘n bal rondwaai terwyl die sade oral langs die roete versprei.
Bome en struike wat aan die Combretum groep behoort, word raasblare in die volksmond genoem. Dit is omdat die sade, wat vier vinne het, soos in die tekening hier langsaan gesien, deur die wind teenmekaar waai en sagte ritselgeluide maak.
Wanneer die wind sterk genoeg waai, ruk die droë ryp sade los en word vir ver ente deur die wind gewaai en oor die grond gerol.
Windverspreiding veroorsaak dat sade oor groot afstande versprei sodat plante hul verspreidingsgebied uitbrei wat tot die oorlewing van daardie spesies bydra. Ander metodes van saadverspreiding word ook deur
plante aangewend, watt water en diere insluit, maar dit is ‘n storie vir ‘n volgende keer.
Uitgawe 3 – Maart 2026
Kweek jou eie mielies
Dit is baie maklik om mielies in mens se tuin te kweek, mits jy genoeg ruimte daarvoor het.
Voorbereiding:
Kies eerstens die regte plek om jou mielies te plant. Omdat dit ‘n groot plant word, is die beste plek daarvoor langs ‘n muur of grensdraad waar dit uit die pad is. Kies ‘n deel van jou tuin waar daar reg deur die dag volle son is.
Die grond moet verkieslik goed gedreineer wees en dus is sanderige grond beter as kleierige of modderige grond. Spit die grond om en werk kompos in die grond in vir die beste resultate.
Aangesien jy nie gif gaan gebruik soos die kommersiële boere nie, sal jy moet bereid wees om die bossies wat in jou bedding opkom, met die hand te verwyder.
Plant jou pitte:
Mielies is ‘n somergewas en dus moet jy dit in die lente of somer plant. Die mielies gaan eers na ongeveer 3-4 maande reg wees om te oes en jy sal dus mooi moet dink wanneer jy dit wil plant. Plant die pitte ongeveer 75 cm uitmekaar sodat daar genoeg ruimte is vir jou plant om te groei.
Die pitte sal na ongeveer 8 tot 10 dae ontkiem en na nog ‘n paar dae sal dit lyk asof daar ‘n groterige tipe gras uit die grond opkom – dit is jou nuwe mielieplantjie! As die omstandighede reg is en die mielies genoeg son en water kry groei hulle vinnig en kort voor lank sal jy die jong mieliekoppe sien vorm.
Die vroulike blomme, wat ook die baard genoem word, verskyn bo-aan die punt van die kop soos wat mens in die foto links kan sien.
Elkeen van hierdie draadjies is aan ‘n vrugbeginsel op die stronk gekoppel. Elke baard moet bestuif word vir ‘n mieliepit om op die stronk te vorm.
Die manlike blomme kom bo-aan die mielieplant voor en word die kwas genoem (sien foto regs). Wanneer die wind waai versprei die stuifmeel en val op die vroulike blomme wat verder af op die mielieplant en omliggende mieleplante voorkom en bestuiwing vind plaas.
As jy jou mielies aan die stronk wil eet moet jy hulle pluk voor die pitte ryp en hard geword het soos in die foto hierbo. As jy egter dit as stampmielies of mieliemeel wil gebruik of as voer vir jou hoenders wil gebruik, moet jy wag tot die mieliepitte hard en geel geword het.
Uitgawe 4 – April 2026
UIT DIE TUIN
Kweek jou eie borrie
Dit is pret om jou eie borrie in die tuin te kweek. Borrie (Curcuma longais) is oorspronklik ‘n oerwoudplant wat onder ‘n blaardak in humusryke grond op die eilande van Suidoos Asië groei. Daar is dus ‘n paar goed wat jy moet doen om suksesvol te wees: jy moet borrie onder bome in die skaduwee in komposryke grond plant en dit gereeld natgooi.
Die borrieplant het breë donkergroen blare en maak ‘n aar met pragtige wit blomme met geel, pienk en pers dele. Dit is ‘n plant wat maklik as sierplant aangeplant kan word.
Die heldergeel bolvormige wortelstokkies ondergrond word geoes om as spesery te gebruik, of om die plant te vermeerder deur om dit uit te plant. Om die wortelstokkies as die spesery borrie te gebruik word dit gewas, gedroog en opgemaal.
Borrie, soos gemmer, groei maklik in die warmer dele van die land.
