Pioniershuis in Pretoria is een van die laaste oorspronklike huise wat deur Voortrekkers gebou is, wat nog staan.  In 1846 het David Adolf Machiel Botha met sy gesin uit Ohrigstad in die Laeveld padgegee  om van die malaria weg te kom.  Hy het ’n mooi staanplek tussen die Magaliesberg se rande langs die Moreletaspruit uitgesoek en daar sy huis in 1848 gebou.  Hy het die plaas Hartbeespoort genoem, lank voor Pretoria of die dorp Hartbeespoort tot stand gekom het.  Pretoria, was eers in 1855, amper ’n dagreis per ossewa, na die weste van die plaas Hartbeespoort, langs die Apiesrivier gevestig.

Die Voortrekkers wat in Pioniershuis gebly het, was selfversorgend en het die huis en buiteoond self gebou van die klippe, klei, bome en gras wat in die omgewing voorkom.  Hulle het ’n groentetuin uitgelê en omdat doringdraad nog nie bestaan het nie, het hulle ’n klipmuur rondom die groentetuin gebou om die diere van hul groente weg te hou.  

Al die meubels in die huis was handgemaak, en die meubels wat nie van die Kaap saam met die Voortrekkers gekom het nie, het hulle self uit die bome van die omgewing gemaak.

Hierbo kan mens die stompe sien wat vir dakbalke gebruik is, en die dekgras van die dak.

Hierbo is die binnekant van die vuurherd in die kombuis van Pioniershuis.  Voor stowe het mense hul kos in hierdie tipe oop vuurherde in koperpotte en panne gaargemaak.  ’n Vuur was op die vloer van die vuurherd gemaak en dan was ketels of die kastrolle wat nie pote gehad het nie, op essies bo-oor die kole staan gemaak.  Die potte en panne met pote was net so oor die kole geplaas.   Soms was ’n pot aan ’n ketting, met ’n haake, bo-oor die kole gehang.

Brood en beskuit was in die buiteoond op die werf gebak.  Die oond was eers vol hout gepak en aan die brand gesteek.  Wanneer die hout uitgebrand het en net kole oorbly, was die kole en as uitgekrap en die panne met deeg op die oondvloer geplaas.  Die opening van die oond was dan met ’n leiklip toegemaak om die hitte binne te hou.  Die stok was gebruik om die leiklip in plek te hou.  Die hitte, wat in die oondwande en vloer ingetrek het, bak dan die brood of beskuit gaar.  Na ’n uur of so word die leiklip verwyder en die gebakte brood of beskuit word dan uit die oond gehaal.

Baie dinge het in die jare daarna gebeur.  Eers het Hans Mundt, ’n Duitse immigrant, die plaas in 1874 by die Botha’s vir 1 400 Pond gekoop en ’n halfweghuis daar vir mense opgerig wat na die goudvelde van die Laeveld gereis het.  Tweedens was silwer op die plaas rondom die eeuwenteling ontdek en ’n maatskappy Silver Mining Company het ’n gedeelte van die plaas vir 9 000 pond by die Mundt’s gekoop.  Hans Mundt het daarna ’n Victoriaanse huis gebou en Pioniershuis as stoor gebruik.

Mense het tydens die Depressie plakkershuisies van sinkplate langs die Moreletaspruit langs die plaas gebou.  Die nedersetting was Blikkiesdorp genom voor dit in 1890 die dorp Silverton geword het.  In 1961 het die Mundts die plaas aan die Silverton munisipaliteit geskenk.  In 1964 was Silverton by Pretoria ingelyf en so het Silverton ’n woonbuurt van Pretoria geword.

Pioniershuis is op die hoek van Pretoria en Watermeyerstraat geleë, maar die ingang is in Keuningstraat, suid van en parallel aan Pretoriastraat.  

Pioniershuis is regdeur die jaar oop vir besoekers – selfs op Kersfees en Nuwejaar. 
Navrae: Epos: pioneerm@ditsong.org.za, Telefoon: 012 492 5168 of 012 323 9758.