Niemand weet waar en wanneer albasters ontstaan het nie.  Daar was albasters in Egiptiese en Romeinse ruïnes ontdek, dus is albasters ten minstens duisende jare oud.  Die woord albaster is afkomstig van die mineraal alabaster wat ’n tipe gemetamorfiseerde gips is.  Die woord marble is afkomstig van Latynse woord vir marmer.  Aggie, een van die sinonieme vir albaster in Engels, is afgelei van die woord agate of agaat in Afrikaans.  Albasters is vir duisende jare uit alabaster, marmer en agaat gemaak. 

Toe ek op Laerskool Delville in Lambton in Germiston was, het die speelgrond van die kinders gedurende pouses gewemel.  Ons het nie rondgestaan en oor TV programme gesels nie, want daar was nie TVs nie.  Ons het nie oor rekenaarspeletjies gepraat nie, want daar was nie rekenaars nie.  Ons het nie op selfone na nonsens gekyk en selfoonspeletjies gespeel nie, want daar was nie selfone nie.  Ons het egter aanmekaar gespeel en soms baklei, maar meestal gespeel – net soos in Bruegel se skildery hieronder.  Daar was ’n rondgejaery, vroteiertjie, blindemol, giffie, kennetjie en elke nou en dan bok-bok staan styf (totdat dit verbied word, omdat kinders se nekke beseer kan word), maar volgende jaar speel ons maar weer.  Daar was ook sulke speletjie-seisoene wanneer seuns karretjies skool toe bring, of albasters, of tolle – en dan speel almal dit vir so ’n maand of twee, voor ’n nuwe speletjie oorhand kry.  

Destyds was winter altyd albastertyd op Delville Laerskool.   Daar was ’n laning dennebome binne die skoolwerf wat al langs die noordelike grensdraad gestaan het.  Net duskant die laning was daar ’n lae klipmuurtjie van ongeveer 50 cm hoog.  Dit het lekker sitplek regdeur die jaar gebied, maar gedurende die wintermaande – voor en na die wintervakansie – het ons dit vir albasterspeel gebruik.  Ons het die tradisionele kringetjie op die grond met albasters binne-in gehad wat jy met jou ghoen moes uitskiet.  Hiervoor het jy die groot glasghoen wat in elke sakkie albasters gekom het gebruik, maar aainies (koeëllaers of “ball bearings”) was verban want aainies het gate in die glasalbasters gepik.

Die lekkerste spel waarvoor ons skool bekend was, was die vuurhoutjiedosie-omgooi speletjie.  Ons het nie ’n naam vir die speletjie gehad nie.  Daar was ’n gooier en ’n verdediger.  Die verdediger het op die muurtjie gesit met ’n vuurhoutjiedosie op die grond tussen sy voete wat so 30 cm uitmekaar geplaas is.  Die grond voor die vuurhoutjiedosie was versigtig gelykgemaak.  Die aanvaller het dan voor ’n streep so 2 meter weg van die dosie gestaan van waar hy die dosie met ’n albaster moes omgooi.


 

Ek het nog nooit elders van hierdie speletjie gehoor nie en ek vermoed dit was uniek aan Laerskool Delville en was dus ’n nuwe bydrae tot ’n veel ouer kultuur.  Natuurlik is vyf tot twaalf-jarige seuns nie taalpuriste nie en die spelers het voor hulle gespeel het, gevra: vanna of keepa?  Dit was ons slenterwoord-verbuigings van die woorde “fun” en “keep”.  Met ander woorde die spelers het voor die tyd ooreengekom of die albastergooiery net vir die pret of ernstig gaan wees.  As jy ernstig kompeteer dan kry jy twee albasters van die verdediger terug as jy die dosie omgooi.  As jy die dosie mis, dan hou die verdediger die aanvaller se albaster.  As jy egter vir die pret speel dan kon jy jou albaster terugkry as jy misgegooi het en as jy die vuurhoutjiedosie raakgegooi het, sou die verdediger slegs jou albaster teruggegee het.  Daar was ook ’n ander speletjie genaamd aaidrops, waar die verdediger ’n albaster op die grond gesit het.  Die aanvaller het met sy voete weerskante daarvan gaan staan en dan ’n albaster vanaf sy oog op die ander albaster laat val.  As die aanvaller se albaster getref het, was beide albasters syne, en as hy gemis het, was beide albasters die verdediger s’n.

Honderde seuntjies het elke jaar albaster gespeel en sommige was so goed met die spel dat hulle naderhand met bultende twaksakkies, en sommige selfs meelsakkies vol albasters rondgeloop het, soos hulle die minder ervare albasterspelers se voorraad albasters gestroop het.  Sommige spelers was so berug dat verdedigers eenvoudig nie met hulle wou keepa nie.   Daar was natuurlik dikwels meningsverskille oor ongelyke speelvlakke, klippies in dosies om dit swaarder te maak sodat dit nie omslaan nie – wat as oortreding beskou was.  Daar was ook dikwels geskille oor swak geheues rondom die vanna of keepa ooreenkoms en wanneer die verdediger nie enige albasters oor het om die aanvaller te vergoed na dié sy dosie omgegooi het nie.  Albasters is meer as ’n spel – dit verg vaardigheid, onderhandeling, selfgelding, kommunikasie en rekeningkunde – dit is ’n kultuur.

In Laerskool Delville se geval was dit ’n kultuur.  Die skoolraad het eendag, omtrent 50 jaar gelede, besluit om die dennebome af te kap, die muurtjie af te breek en die skoolgrond, waar ons albasters en giffie gespeel het, met ’n sementblad te bedek.  Die res van die skoolgrond was met gras beplant en in twee rugbyvelde omskep – waarop kinders nie mog speel nie, mits hulle dit verniel.  So het albasters – saam met giffie en die kol kleigrond waaruit ons klei vir kleiossies gegrawe het – uit die ervaringsveld en kultuur van die kinders van daardie skool verdwyn en so het “voortuitgang” by die skool ’n ses duisend jaar oue tradisie vir die mense van Lambton vir altyd vernietig.  Kultuur wat oor dekades, eeue en milennia gevestig was, kan in een geslag vernietig word.

Elke speler moet 10 – 15 albasters en ’n ghoen hê.  Hierdie speletjie het nie ‘n vasgestelde getal spelers nie, maar dit werk beste as daar 2 – 4 spelers is.  Die ghoen is die groot albaster wat saam met sakkies albasters verkoop word.  Mens kan egter, soos in die ou tyd, net ’n gewone albaster gebruik om mee te skiet.  Moenie koeëllaers (aainies) gebruik nie.  ‘n Aainie skiet baie lekker, maar maak kepe in die albasters, en kan selfs ‘n albaster stukkend skiet.

Teken ’n sirkel op die grond – dit wil sê as jy nog grond iewers kan kry wat nie met gras beplant is of met sement uitgeplavei is nie.  Mens kan seker ’n sirkel met kryt op sement teken.  Hierdie sirkel moet ongeveer 40 cm tot 1 m (hoe meer albasters mens gebruik, hoe groter moet die sirkel wees) in deursneë wees.

Elke speler moet sy albasters binne-in die sirkel plaas.  Soms plaas die spelers hulle albasters sommer in ‘n bondel in die middel van die sirkel, maar spelers kan ook hulle albasters in rye, soos die speke van ’n wiel, of in ander

patrone binne die sirkel plaas.

Die spelers neem nou beurte om die albasters uit die sirkel met hulle ghoen te skiet.  Die spelers moet van ’n posisie van ongeveer 1 m van die ring af skiet.  Jy mag oor die 1 m posisie leun, maar jou voete of knieë mag nie nader as dit aan die sirkel wees nie.  Jou hande mag ook nie binne of bo-oor die sirkel wees nie.  Die skieter kan