Hoesê?
Leer elke maand nuwe Woorde en Uitdrukkings om jou woordeskat te groei.
Uitgawe 1 – Januarie 2026
Agaat is ’n tipe klip wat uit lae van verskillende kleure bestaan. Hierdie baie mooi klip was vanaf die Antieke tye gebruik om juweliersware, ornamente en albasters van te maak.
Alabaster is nie ’n woord wat na spesifieke tipe klip verwys nie, maar word gewoonlik gebruik om sekere sagte gesteentes soos gips of kalsiet, wat lagies van twee verskillende kleure besit te beskryf. Omdat dit so maklik is om te kerf en te poleer was alabaster reeds vir duisende jare gebruik om beeldtjies, juweliersware en albasters (vandaar die woord albaster) te maak.
Beeldetuin is ’n tuin vol beelde wat veral by die paleise van baie ryk mense soos hertoë, prinse en konings was. Dit was veral populêr in die Renaissance. Danksy die feit dat hierdie mense kunswerke van vorige beskawings soos die Grieke en die Romeine versamel het, het hierdie beelde so bewaar gebly in ’n tydperk voor daar museums was.
Brandsolder is die laag van klei, en in sommige gevalle bakstene, wat bo-oor ’n riet of plankplafon gelê was. Die brandsolder was brandbestand en het gekeer dat die mense in die huis verbrand as die grasdak van die huis aan die brand raak en bondels brandende gras na onder val. Dit was ’n algemene kenmerk van ou Kaapse huise.
Essie is ’n klein ysterraamwerk wat van stewige yster gesmee is en in vuurherde of op oop vure gebruik was. Essies bestaan gewoonlik uit ’n driehoekige raam met drie pootjies wat mens tussen die kole staan maak. Die boonste driehoekige raam is breed genoeg vir ’n pot of ketel om op te staan. Ons voorsate het so hulle kos op kole gaargemaak.
Graan sluit in: rys, koring, mielies, sorghum, gars, rog en hawer, wat mense duisende jare gelede uit wilde grasse veredel het. Graan is die stapelvoedsel van meeste mense op aarde.
Kapel is ’n kleiner deel van ‘n kerk of ’n kamer in ‘n gebou soos ’n tronk, hospitaal of skool waar Christene bid, uit die Bybel voorlees, sing of soms kerkdienste hou.
Kaskenades verwys na uitbundige kinderpret of speelse gedrag veral van kinders.
Kiestande is die tande agter die slagtande. Hierdie tande word gewoonlik deur soogdiere gebruik om kos mee fyn te kou. Die kieste keer dat die kos, wat deur die kiestande gekou word, by die mond uitpeul. Kiestande het gewoonlik knobbels of riwwe op wat help om die kos fyn te maal. Kiestande is die versamelnaam vir maaltande en voormaaltande.
Knaagdiere is soogdiere met twee skerp snytande in die bokaak en nog twee in die onderkaak. Hulle het ook kiestande om mee te kou maar geen slagtande. Meeste knaagdiere word deur muise en rotte verteenwoordig, maar daar is ook baie ander vanaf die marmotte, blesmolle, hamsters en eekhorings, tot die grotes soos ystervarke, bewers en capybaras.
Makgemaak is ’n ander woord vir domestiseer. Diere, wat oor eeue, selfs duisende jare deur mense uitgekies is vir hulle nuttige eienskappe, begin naderhand anders te lyk en op te tree as hulle wilde voorsate in die natuur. Beeste kom van die Eurasiese oeros af, maar lyk al heelwat anders, want beeste is kleiner en minder aggressief maar het meer vleis en meer melk vir hulle grootte as hulle voorsate. So het die mens ook skape wat meer vleis en meer wol as hulle wilde voorsate het geteel, en so het ons honde uit wolwe geteel wat minder wreed en makker as wolwe is. Soms is daar diere, soos muise en rotte, wat saam met mense leef, wat ons nie gekies het nie, maar wat ons huise gekies het om in te bly en het so by ons gewoontes en omgewing aangepas.
Marmer is ’n tipe klip wat gewoonlik wit is, maar dit kan ook grys strepe of vlekke in hê. Marmer word dikwels vir plaveisel, muur- en vloerteëls gebruik. Omdat dit sagter as meeste ander tipes klip is, kan dit met beitels en raspers gevorm en daarna glad gepoleer word om pilare, handreëlings en versierings te vorm wat in geboue gebruik word. Marmer was ook vir duisende jare deur, onder andere, Egiptenare, Grieke en Romeine gebruik om beelde van te kerf. Albasters was ook in die verlede uit marmer gemaak en dit is die rede hoekom Engelse dit marble, die Engelse woord vir marmer, noem.
Roofdiere is diere wat ander diere jag om te eet. Dit is anders as aasdiere wat ook vleis eet, maar gewoonlik nie die prooidier doodbyt nie, maar die vleis van diere wat reeds deur ’n roofdier doodgemaak is, eet. Roofdiere en aasdiere is beide vleisvreters.
Slagtande is die twee lang, skerp tande agter die snytande. In meeste soogdiere steek die slagtande verder uit as die res van die tande voor en agter dit. Roofdiere gebruik die slagtande om hulle prooi dood te byt. Dikwels sal plantvreters soos seekoeie en zebras hulle slagtande gebruik om hulself teen aanvallers te beskerm of kompeteerders te byt.
Snytande is die voorste tande in ’n soogdier se mond. Die getal snytande wissel van groep na groep. Knaagdiere het byvoorbeeld twee snytande in hulle bokake en twee in hul onderkake. Hase het weer vier snytande (twee kleintjies agter die twee grotes) in hulle bokake en twee in hul onderkake. Dassies het, net soos olifante, twee snytande in hulle bokake, terwyl hulle vier snytande in hulle onderkake het. Mense het, net soos ape, vier snytande in hulle bokake en vier in hulle onderkake. Honde en katte het ses snytande in hulle bokake en ses in hulle onderkake. Snytande word gebruik om mee te hap of ’n prooidier vas te gryp.
Soogdiere is diere wat hulle kleintjies soog. Met ander woorde die moederdier het melkkliere en die babas drink melk van haar. Hulle is ook warmbloedig, en het hare, al is daar min daarvan op dolfyne en walvisse sigbaar. Die kleinste soogdiere is die wimperspitsmuis en die Thaise varkneusvlermuis wat maar ongeveer 2 gram weeg en in ’n vuurhoutjiedosie kan pas, en die grootste soogdier is die blouwalvis wat tot 30 m lank kan word en tot 180 000 kg weeg.
Swart Dood is die algemene naam vir builepes wat tussen 1346 tot 1353 ongeveer 70 miljoen mense in Europa (ongeveer helfte van die mense wat in daardie tyd in Europa was) se lewens geëis het. Die siekte was veroorsaak deur die bakterie Yersinia pestis, wat deur middel van die rotvlooi van rotte na mense oorgedra is.
Renaissance (“hergeboorte” in Frans) verwys na die tyd na die Middeleeue in Europa van die 14de tot die 17de eeu. Hierdie tydperk word gekenmerk aan die herlewing en ontwikkeling van wetenskap, musiek en kuns.
Ruïnes is die oorblyfsels van ou vervalle geboue.
Selfversorgend is die woord wat mense wat hulself op verskillende gebiede kan versorg, beskryf. Hierdie mense sal byvoorbeeld hulle eie kos maak en preserveer, hulle eie huise bou en hulle eie klere en voertuie maak. Die Voortrekkers was selfversorgend.
Uitgawe 2 – Februarie 2026
Hoesê?
Woorde en Uitdrukkings
Baaldraad is draad wat gebruik word om hooi, gras, katoen of wol in bondels of bale vas te bind.
Beslag kan verskillende goed beteken. Wanneer dit met bak en kook te doen het, verwys beslag na die aangemaakte deeg voor dit gebak word.
Blomskerm is ‘n tros blomme op ‘n plant waar al die blomstele vanuit ‘n gemeenskaplike punt ontspring en min of meer dieselfde lengte het sodat die blomme saam in ‘n bol of ‘n plat laag gerangskik is. Voorbeelde van plante met blomskerms is keiserskrone, gifbolle, uie, wortels en koljander.
Bo-kruier is ‘n tipe windmeul waarvan slegs die boonste kap, met die wieke, na die wind gekrui of gedraai word. Toringmeule en stellingmeule is bo-kruiers.
Grondseiler is ‘n tipe windmeul wat klein genoeg is dat die meulenaar op die grond rondom die windmeul kan stap om die dak te krui en om van die grond af teen die wieke op kan klim om dit op te seil.
Hamermeul is ‘n meul waar groot meganiese hamers met behulp van elektrisiteit, stoom, water of wind aangedryf word.
Immigrant is iemand wat van ‘n ander land hiernatoe gekom het. Mense wat van hier na ‘n ander land verhuis, word ‘n emigrant genoem.
Indiese ink is oorspronklik ‘n tipe swart ink wat 3000 jaar gelede in China ontstaan het. Dit word van lamproet gemaak wat in water gemeng word. Dit word dikwels as ‘n inkstokkie of ‘n tablet verkoop wat mens met water kan oplos om weer vloeibaar te maak. Dit word met penne en kwasse vir skrif, kalligrafie en kuns gebruik. Deesdae kom Indiese ink ook in rooi, blou en groen voor.
Kafnaald is die lang haaragtige struktuur wat aan grassade vasgeheg is waarmee die wind dit opskep en wegwaai en sodoende versprei.
Koester is wanneer jy iemand of iets beskerm en vertroetel.
Krui verwys hier na die dra, stoot of sleep van iets swaar. ‘n Kruier is iemand wat swaar goed dra of stoot. ‘n Kruiwa word gebruik om swaar goed te vervoer. Windmeulens se wieke was na die wind gekrui. Krui kan ook verwys na dele van plante soos tiemie, salie en roosmaryn, wat vir smaak by kos gevoeg word.
Lêersteen is die onderste steen in ‘n maalkoppel. Hierdie steen lë onder die lopersteen wat beweeg. Koring word tussen die twee stene gemaal.
Lopersteen is die boonste steen in ‘n maalkoppel. Hierdie streen word bo-op die leêrsteen in die rondte gedraai om die koring tussen die twee stene te maal.
Maalkoppel verwys na die lêersteen en lopersteen tesaam.
Middelkruier is ‘n tipe windmeul wat bo-op ‘n gebou opgerig is. Die hele romp van die windmeul word na die wind gekrui.
Onderkruier is ‘n klein tipe windmeul soos ‘n tjasker waarvan die hele stellasie na die wind gekrui word.
Opseil is die proses waartydens seile oor die wieke van ‘n windmeul gespan word, sodat dit die wind kan vang en in die rondte draai.
Panemoon is ‘n oudtydse tipe Arabiese meul waarvan die vinne vertikaal rondom ‘n vertikale as in ‘n boonste windkamer gerangskik is. Wanneer die wind deur ‘m gleuf in die windkamer inwaai draai die vinne wat die as draai wat om die beurt die lopersteen in die meulkamer onder die windkamer draai.
Restoureer is die proses waarmee iets wat oud en verwaarloos is, herstel word.
Saagmeul is ‘n meul met saaglemme waarmee stompe in planke gesaag word.
Samara is sade wat aan ‘n vlerkie gekoppel is. Hierdie sade spin in die rondte soos helikoptertjies wanneer hulle afval of deur die wind geskep word.
Soettand is iemand wat baie van soetgoed soos lekkers en koekies hou.
Spil is ‘n metaalstaaf of houtstaaf of paal wat iets in die rondte draai.
Stellingmeul is ‘n groot tipe windmeul wat so halfpad op ‘’n platform het waarop die meulenaar kan loop om die kap met die wieke daarop na die wind te krui. Die meulenaar gebruik ook hierdie platform om die wieke op te seil. Hierdie windmeulens is dan ook bo-kruiers want die romp kan nie gekrui word nie.
Tjasker is die kleinste meul wat ‘n wiekspan van 2-3 m het. Tjaskers word gebruik om water met behulp van ‘n Archimedes skroef te pomp.
Toringmeul is ‘n meul waarvan die romp van klip of stene gebou is. Toringmeule is uiteraard ook bo-kruiers want die romp is onbeweeglik.
Wieke is die regte benaming vir die arms van ‘n windmeul.
Wiekkruis is die vier wieke van ‘n windmeul saam.
Uitgawe 3 – Maart 2026
Hoesê?
Woorde en Uitdrukkings
Aleuron is die buitenste proteïen- en mineraalryke sellagie van die kiemwit van grassade en graansade, soos mielies, koring en hawer wat onder die saadhuid geleë is.
Bewerkbaar verwys na grond wat vrugbaar genoeg is om landbou te onderhou. Dit bedoel ook dat daar genoeg water moet wees om die plante nat te lei of te besproei.
Biobrandstof is brandstof wat van plante of mis gemaak word. Die plante wat hiervoor gebruik word bevat baie suiker – soos suikerriet, of stysel – soos mielies of olie – soos sonneblom. Etanol word van die suiker of stysel van suikerriet en mielies vervaardig.
Blokhuis is ‘n klein fort wat deur die Britse weermag in Suid-Afrika tydens die Tweede Anglo-Boereoorlog tussen 1901 en 1902 opgerig is. Daar was hoofsaaklik twee tipes: ‘n ronde een wat van sink gebou was en reghoekiges van 6×6 met twee of drie verdiepings wat uit sink of uit klip en sement en met ‘n sinkdak gebou is. Die sink blokhuise se wande het uit twee sinkplaat-sillinders bestaan waavan die kleiner een binne die groter een gepas het. Die 15 cm ruimte tussen die twee wande is met gruis opgevul om te keer dat koeëls deur dit gaan. Daar was ongeveer 8 000 blokhuise wat in rye oor die land gebou is gebou is. Die blokhuise was 400m tot 1 000m van mekaar opgerig en daar was doringdraad tussen-in. Dit was bedoel om die beweging van die boerekrygers te stuit.
Britte is mense van die Verenigde Britse Koninkryk of Brittanje. Die meerderheid van hierdie mense is Engelse en dus het ons hulle ook sommer Engelse genoem. Daar is egter ook Skotte, Iere en Walliesers, wat saam met die Engelse die Britse bevolking opmaak, nadat die Engelse hulle oor eeue een vir een verslaan het en hulle lande oorgeneem het. Hierdie ander volke stem egter nie met die Engelse onderdrukking van hulle en ander volke saam nie, en alhoewel daar Skotte was, wat aan die kant van die Engelse teen die Boere geveg het, het Iere saam met die Boere teen die Engelse tydens die Anglo-Boereoorlog geveg.
Etanol is ‘n tipe alkohol wat vir brandstof, veral biobrandstof, gebruik word.
Floreer bedoel gedy of om goed te doen, te groei, voort te plant en aan te was.
Gesogde bedoel iets wat bo ander verkies, uitgesoek of begeer word.
Inboorling is iemand wat oorspronklik in ‘n land gebly het. Boesmans is inboorlinge van Suider Afrika, almal anders is inkommers wat hul oor die laaste 2 000 jaar hier gevestig het.
Kiemwit is die styselbevattende selle in sade. Dit verskaf die energie en voedingstowwe aan die groeiende plantembrio wanneer die saad ontkiem.
Kommando is groep bewapende en gewoonlik berede (te perd) burgers.
Krygsgevangenes is soldate of krygers wat tydens ‘n oorlog gevange geneem is.
Kultivar is ‘n plantvariasie wat deur die mens geselekteer (oor dekades en selfs eeue uitgekies) is, omdat dit sekere kenmerke besit wat gesog is. Soos groter, soeter vrugte, graanare wat groter is en groter sade dra, of groente wat minder bitter smaak.
Kwasiorkor is ‘n dodelike siekte waaraan kindertjies in lande ly waar mense nie verstaan dat klein kindertjies vleis of goggas in plaas van pap moet eet nie. Wanneer ‘n nuwe baba gebore word, word die vorige baba net mielepap gevoer, wat benewens stysel, amper geen ander voedingswaarde het nie en nie die kind se been- en spiergroei kan handhaaf nie. Sonder melk of vleis ontwikkel die kleuter ‘n reuse buik weens die opbou van water in sy lyfie en gaan mettertyd dood van wanvoeding.
Lekkerny is enigiets wat lekker is, dikwels is dit lekkergoed, maar dit kan eintlik enigiets wat lekker is, selfs ‘n tipe vleisgereg, insluit.
Polenta is ‘n mieliegereg wat in Noord Italië as stapelkos geëet word. Dit lyk soos slappap en dit word saam met vleis- en groentegeregte geëet.
Produsent verwys na iemand wat iets produseer. Dit verwys gewoonlik na iemand in landbou soos ‘n boer of koöperasie wat ‘n sekere landbouproduk soos vrugte, groente, eiers, melk, vleis, wol of katoen beskikbaar stel. Dit is nie dieselfde as ‘n vervaardiger en ook nie heeltemal dieselfde as ‘n verskaffer nie.
Saadhuid is die lagie buite-om ‘n saad. Dit beskerm die saad teen goggas, swamme, bakterieë en uitdroging.
Selekteer is die dekade-, tot eeuelange proses waartydens boere sekere gesogde mutasies van plante en diere uitkies en dit gebruik om aan te plant of te teel, terwyl die ander plante en diere wat nie dieselfde kenmerk het nie, geëet word. Sodoende het ons koeie met reuse uiers wat baie meer melk verskaf as wat buffels byvooorbeeld kan verskaf, skape met dikker wol as wat enige ander bok in die natuur nodig het en groente en vrugte wat baie groter en soeter as hulle wilde eweknieë is. Hierdie seleksieproses word ook die veredeling van plante genoem en makmaak van diere genoem.
Stapelvoedsel is kosse wat die grootse deel van mense se dieët uitmaak. In Asië is dit rys, in Afrika is dit mielies en sorghum, in die Midde Ooste en Europa is dit koring en in die Amerikas is dit mielies en aartappels. Boesmans en Inuïete eet vleis as stapelvoedsel.
Stikstof is ‘n chemiese element. Dit is die stof wat die grootste gedeelte (78%) van ons atmosfeer opmaak. Dit is ook ‘n belangrike bousteen van lewe. Stikstofbindende bakterieë in die grond verskaf stikstof aan plante. Hierdie bakterieë kom ook in knoppies op boontjiewortels voor wat voordelig vir bone, maar ook ander plante in die omgewing is.
Stysel is glukose wat in lang kettings in plante voorkom. Dit is ‘n belangrike voedingstof in plante en verskaf energie en boustene aan die plant. Sekere diere kan die stysel uit plante verteer en as energiebron benut. Stysel word in spesifieke organe in plante, soos in sade en knolle geberg. Hierdie organe word deur mens en dier benut om stysel te kry.
Tortilla lyk soos ‘n pannekoekie wat in Sentraal Amerika ontstaan het. Dit word van mieliemeel gemaak en op ‘n plaat (oorspronklik ‘n plat klip) gebak. Dit word saam met ander kosse bo-op of binne-in ‘n oorgevoude tortilla geëet.
Truffel is ‘n tipe knolswam wat ondergronds voorkom. Hierdie skaars maar gesogde swam is meer werd as goud en word gewoonlik slegs in die duurse restourante opgedis. Spesiaal opgeleide honde en varke word deur truffeljagters gebruik om hulle uit te snuffel.